Menu

Surowce roślinne

Alkanna barwierska

Alkanna barwierska (Alkanna tinctoria) to śródziemnomorska roślina z rodziny ogórecznikowatych, której korzenie od wieków stosowano w leczeniu ran, oparzeń i chorób skóry. Jej główne składniki aktywne – alkannin i shikonin – to czerwone barwniki z grupy naftochinonu, wykazujące działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i przeciwbakteryjne w badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych. Wyciąg z korzenia alkanny bywa stosowany zewnętrznie w preparatach na gojenie ran i pielęgnację skóry. Roślina zawiera jednak hepatotoksyczne alkaloidy pirolizydynowe, które mogą uszkadzać wątrobę, działać rakotwórczo i teratogennie – dlatego stosowanie doustne jest wysoce ryzykowne, a preparaty bez certyfikatu „wolne od alkaloidów pirolizydynowych” uznawane są za niebezpieczne.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie związki czynne zawiera alkanna barwierska i jak działają?
Do czego tradycyjnie stosuje się wyciąg z korzenia alkanny i co mówią na ten temat badania?
Dlaczego alkanna może być niebezpieczna i kto absolutnie powinien jej unikać?
Kiedy stosowanie alkanny wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą?

Co to jest alkanna barwierska i co zawiera jej korzeń?

Alkanna barwierska (Alkanna tinctoria) to wieloletnia roślina zielna z rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae), rosnąca naturalnie w basenie Morza Śródziemnego. Surowcem zielarskim jest przede wszystkim korzeń, który zawiera dwie grupy związków o zupełnie różnym znaczeniu dla zdrowia: biologicznie aktywne barwniki naftochinonu oraz toksyczne alkaloidy pirolizydynowe⁸.

Dominującymi składnikami czynnymi są alkannin i jego izomer shikonin – czerwone barwniki naftochinonu nadające korzeniowi charakterystyczną, intensywną barwę. Oba związki dobrze rozpuszczają się zarówno w alkoholu, jak i w olejach roślinnych⁹. Obok nich w korzeniu zidentyfikowano estry alkanninu (m.in. acetyloalkannin, angelyloalkannin), oligomeryczne formy tych związków, flawonoidy (luteolina, apigenina), garbniki, kwas rozmarynowy, fitosterole (β-sitosterol, stigmasterol) oraz kwasy tłuszczowe (palmitynowy, stearynowy, oleinowy)¹⁰¹¹. Spośród roślin z rodziny ogórecznikowatych jedynie alkanna barwierska jest bogata w alkannin – pokrewne gatunki, takie jak Anchusa officinalis czy Alkanna orientalis, praktycznie go nie zawierają¹².

Korzeń zawiera również alkaloidy pirolizydynowe (m.in. likoopsamina, echimidyna) – związki hepatotoksyczne i potencjalnie rakotwórcze, które stanowią główne zagrożenie bezpieczeństwa przy stosowaniu tej rośliny⁵.

Jak działają alkannin i shikonin – mechanizm i badania

Alkannin i shikonin wykazują silne właściwości antyoksydacyjne: w badaniach laboratoryjnych przy stężeniu 250 ppm osiągają aktywność zmiatania rodników DPPH bliską 100%². Kluczowy dla tej aktywności jest pierścień naftazarynowy (naftochinonu) – esteryfikacja bocznego łańcucha cząsteczki praktycznie nie obniża skuteczności antyoksydacyjnej, dlatego zarówno monomery, jak i oligomery oraz estry tych związków zachowują silne działanie¹³¹⁴. Warto wiedzieć, że olejowe ekstrakty z korzenia przygotowane w temperaturze pokojowej zachowują wysoką aktywność, natomiast ogrzewanie wyraźnie ją redukuje – do około 20% wartości wyjściowej¹⁵.

Co mówią badania o działaniu alkanniny i shikoniny? Poniższe dane pochodzą z badań laboratoryjnych i na zwierzętach – nie są dowodem klinicznym skuteczności u ludzi.

Działanie przeciwzapalne: shikonin i jego pochodne hamowały powstawanie obrzęku w badaniach na zwierzętach; alkannin i shikonin hamowały peroksydację lipidów w mikrosomach wątrobowych szczura i redukowały obrzęk łapy myszy wywołany adiuwantem Freunda¹⁶.
Działanie przeciwbakteryjne: ekstrakt wodny z korzenia (300 mg/ml) w badaniu laboratoryjnym hamował wzrost wielolekoopornych szczepów bakteryjnych izolowanych od pacjentów z oparzeniami, a strefy zahamowania wzrostu były porównywalne z imipenomem¹⁷¹⁸.
Właściwości antyoksydacyjne w kosmetyce: ekstrakt z alkanny o zawartości fenoli 48,04 mg GAE/g i flawonoidów 8,64 mg QE/g wykazał aktywność DPPH wynoszącą 94,23% – w małym badaniu na 13 zdrowych ochotnikach emulgel z 4% ekstraktem poprawiał elastyczność i nawilżenie skóry oraz zmniejszał wydzielanie sebum¹⁹.
Potencjał antynowotworowy: wstępne dane laboratoryjne sugerują, że alkannin może indukować apoptozę w komórkach nowotworowych – są to jednak wyniki badań in vitro, niepotwierdzające skuteczności u ludzi²⁰.

Tradycyjne i współczesne zastosowania wyciągu z alkanny

Korzeń alkanny barwierskiej stosowano zewnętrznie od starożytności – już Hipokrates opisywał jego właściwości lecznicze w odniesieniu do ran i stanów zapalnych skóry²¹. Tradycyjnie przygotowywano z niego maści, olejki i okłady do leczenia oparzeń, owrzodzeń, hemoroidów i różnych chorób skóry. Doustnie stosowano wyciągi przy biegunkach i wrzodach żołądka, choć brakuje rzetelnych dowodów na skuteczność tych zastosowań²².

Współczesne badania kliniczne są nieliczne i wstępne. W jednym randomizowanym badaniu kontrolowanym maść zawierająca 20% wyciągu z alkanny wspomagała gojenie miejsca po pobraniu przeszczepu skóry. W innym badaniu preparat z alkanny, wosku pszczeliego i oliwy z oliwek przyspieszał gojenie oparzeń w porównaniu ze standardowym opatrunkiem³. Badacze podkreślają jednak, że dowody są niewystarczające, by jednoznacznie potwierdzić skuteczność, a dodatkowe badania kliniczne są niezbędne²³.

Zewnętrznie wyciąg z alkanny bywa stosowany w preparatach kosmetycznych i dermatologicznych w celu:

wspomagania gojenia drobnych ran, otarć i oparzeń²⁴,
łagodzenia stanów zapalnych skóry²⁵,
działania antyoksydacyjnego i ochrony przed fotouszkodzeniami²⁶,
poprawy nawilżenia i elastyczności skóry¹⁹.

Alkaloidy pirolizydynowe – poważne ryzyko dla zdrowia

Korzenie alkanny barwierskiej zawierają hepatotoksyczne alkaloidy pirolizydynowe (PA), w tym likoopsamina i echimidyna. Związki te mogą blokować przepływ krwi w żyłach wątroby, powodować uszkodzenie wątroby, a także działać rakotwórczo i teratogennie⁴⁵. Doustne stosowanie preparatów zawierających PA jest uważane za wysoce niebezpieczne. Część producentów próbuje usunąć alkaloidy, tworząc produkty oznaczone jako „wolne od hepatotoksycznych PA”, jednak nawet o takich preparatach nie ma wystarczających danych bezpieczeństwa, by uznać je za bezpieczne do spożycia²⁷.

Alkaloidy pirolizydynowe a stosowanie zewnętrzne:

PA wchłaniają się przez uszkodzoną skórę i mogą wywoływać ogólnoustrojową toksyczność – preparatów z alkanny nie wolno stosować na otwarte rany, przerwane powłoki skórne ani na duże powierzchnie ciała⁶²⁸.
W 2014 roku wykryto PA w ludzkiej krwi po długotrwałym kosmetycznym stosowaniu plastrów zawierających tę roślinę²⁹.
Panel ekspertów Cosmetic Ingredient Review (CIR) uznał wyciąg z korzenia alkanny za bezpieczny w kosmetykach przy stężeniu ≤2%³⁰.
Nie należy stosować preparatów z alkanny na nieuszkodzoną skórę przez dłuższy czas bez konsultacji ze specjalistą.

Interakcje z lekami – na co uważać?

Alkanna barwierska jest metabolizowana przez wątrobę. Leki indukujące enzym CYP3A4 mogą przyspieszać rozkład alkaloidów pirolizydynowych, co paradoksalnie zwiększa ryzyko powstawania toksycznych metabolitów³¹³². Do leków indukujących CYP3A4 należą m.in.:

karbamazepina (lek przeciwpadaczkowy),
fenobarbital (lek przeciwpadaczkowy i nasenny),
fenytoina (lek przeciwpadaczkowy),
ryfampicyna i ryfabutyna (antybiotyki stosowane m.in. w gruźlicy).

Jeśli przyjmujesz którykolwiek z tych leków, nie stosuj żadnych preparatów z alkanny bez wcześniejszej rozmowy z lekarzem lub farmaceutą.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Alkanna barwierska wymaga szczególnej ostrożności. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, zanim sięgniesz po jakikolwiek preparat z tej rośliny, jeśli:

jesteś w ciąży lub karmisz piersią – alkaloidy pirolizydynowe mogą powodować wady rozwojowe u płodu i przenikać do mleka matki⁷³³,
masz chorobę wątroby lub podwyższone enzymy wątrobowe – PA mogą nasilić istniejące uszkodzenie wątroby⁷,
przyjmujesz leki indukujące CYP3A4 (karbamazepina, fenobarbital, fenytoina, ryfampicyna, ryfabutyna)³²,
chcesz stosować preparat na dużą powierzchnię skóry lub przez dłuższy czas.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem, jeśli po zastosowaniu preparatu z alkanny pojawią się:

żółtaczka (zażółcenie skóry lub białkówek oczu), ból lub uczucie pełności w prawym podżebrzu – mogą wskazywać na uszkodzenie wątroby⁴,
obrzęki nóg, wzdęcia brzucha – objawy możliwej zakrzepicy żył wątrobowych,
nasilone zaczerwienienie, pieczenie lub wysypka w miejscu stosowania zewnętrznego.

Nie stosuj preparatów z alkanny doustnie bez wyraźnego zalecenia lekarza. Brak ustalonej bezpiecznej dawki doustnej – dotychczasowe dane nie pozwalają na sformułowanie takich zaleceń³⁴.

Jeśli decydujesz się na zewnętrzne stosowanie wyciągu z alkanny, wybieraj wyłącznie produkty od sprawdzonych producentów, ze stężeniem wyciągu ≤2% i informacją o kontroli zawartości alkaloidów pirolizydynowych. Nie stosuj ich na uszkodzoną skórę, nie łącz z lekami metabolizowanymi przez wątrobę bez konsultacji z farmaceutą i obserwuj reakcję skóry przez pierwsze dni stosowania. Pamiętaj, że badania potwierdzające skuteczność u ludzi są nadal ograniczone – obiecujące wyniki laboratoryjne wymagają weryfikacji w rzetelnych badaniach klinicznych.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest alkanna barwierska i skąd pochodzi?

Alkanna barwierska (Alkanna tinctoria) to wieloletnia roślina z rodziny ogórecznikowatych, rosnąca naturalnie w basenie Morza Śródziemnego. Jej korzenie zawierają czerwone barwniki naftochinonu – alkannin i shikonin – które od starożytności były stosowane w leczeniu ran i chorób skóry²¹.

Jakie składniki aktywne zawiera wyciąg z korzenia alkanny?

Główne składniki to alkannin i shikonin – barwniki naftochinonu o działaniu antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym. Korzeń zawiera też estry tych związków, flawonoidy, garbniki, fitosterole i kwasy tłuszczowe¹⁰³⁵.

Czy alkanna barwierska jest bezpieczna do stosowania?

Bezpieczeństwo zależy od drogi podania i obecności alkaloidów pirolizydynowych (PA). Preparaty doustne bez certyfikatu „wolne od PA” są uważane za niebezpieczne. Stosowanie zewnętrzne na nieuszkodzoną skórę w stężeniu ≤2% uznawane jest za akceptowalne, ale PA mogą wchłaniać się przez uszkodzoną skórę i powodować toksyczność ogólnoustrojową⁶³⁰.

Dlaczego alkaloidy pirolizydynowe są groźne?

Alkaloidy pirolizydynowe (PA) mogą blokować przepływ krwi w żyłach wątroby, powodować jej uszkodzenie, a także działać rakotwórczo i teratogennie. Badania wykazały ich toksyczność wobec ludzkich limfocytów in vitro oraz uszkodzenie wątroby u szczurów⁴²⁹.

Czy można stosować alkanną na rany lub oparzenia?

Nie należy stosować preparatów z alkanny na uszkodzoną skórę, ponieważ alkaloidy pirolizydynowe wchłaniają się przez przerwane powłoki skórne i mogą wywoływać ogólnoustrojową toksyczność. Wczesne badania nad zastosowaniem maści z alkanny do gojenia ran i oparzeń dały wstępnie obiecujące wyniki, jednak dowody są niewystarczające, a ryzyko związane z PA jest poważne³²⁸.

Jakie są właściwości antyoksydacyjne alkanny barwierskiej?

Alkannin i shikonin wykazują silne właściwości antyoksydacyjne – w badaniach laboratoryjnych aktywność zmiatania rodników DPPH zbliża się do 100% przy stężeniu 250 ppm. Ekstrakt z alkanny zawierający 48,04 mg GAE/g fenoli i 8,64 mg QE/g flawonoidów osiągnął aktywność DPPH na poziomie 94,23%²¹⁹.

Czy alkanna działa przeciwbakteryjnie?

W badaniach laboratoryjnych ekstrakt wodny z korzenia alkanny (300 mg/ml) hamował wzrost wielolekoopornych szczepów bakteryjnych, w tym MRSA, Pseudomonas aeruginosa i Klebsiella pneumoniae, a efekt był porównywalny z imipenomem. Są to jednak wyniki in vitro – nie oznaczają, że preparat z alkanny zastąpi antybiotyki¹⁷¹⁸.

Kto absolutnie nie powinien stosować alkanny barwierskiej?

Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny bezwzględnie unikać alkanny – PA mogą powodować wady rozwojowe płodu i przenikać do mleka. Alkanna jest też przeciwwskazana przy chorobach wątroby. Osoby przyjmujące leki indukujące CYP3A4 (karbamazepina, fenobarbital, ryfampicyna) powinny skonsultować się z lekarzem⁷³³.

Czy alkanna barwierska wchodzi w interakcje z lekami?

Tak. Leki indukujące enzym CYP3A4 – m.in. karbamazepina, fenobarbital, fenytoina, ryfampicyna i ryfabutyna – mogą przyspieszać metabolizm alkaloidów pirolizydynowych i zwiększać ryzyko tworzenia się toksycznych metabolitów³¹³².

Czy istnieje bezpieczna dawka doustna alkanny?

Nie. Aktualnie brakuje wystarczających danych naukowych, by ustalić bezpieczną dawkę doustną. Preparaty doustne z alkanny bez certyfikatu „wolne od alkaloidów pirolizydynowych” są uważane za niebezpieczne²⁷³⁴.

Jak ogrzewanie wpływa na właściwości ekstraktu z alkanny?

Ogrzewanie znacznie redukuje aktywność antyoksydacyjną olejowego ekstraktu z korzenia alkanny – spada ona do około 20% wartości wyjściowej. Dlatego ekstrakty olejowe powinny być przygotowywane w temperaturze pokojowej, aby zachować maksymalną aktywność biologiczną¹⁵.

Czy alkanna barwierska jest stosowana w kosmetyce?

Tak, wyciąg z alkanny bywa składnikiem kremów i preparatów pielęgnacyjnych ze względu na właściwości antyoksydacyjne, przeciwzapalne i wspomagające regenerację skóry. Panel ekspertów CIR uznał go za bezpieczny w kosmetykach przy stężeniu ≤2%²⁶³⁰.

Czy alkannin może działać przeciwnowotworowo?

Wstępne badania laboratoryjne (in vitro) sugerują, że alkannin i niektóre jego pochodne mogą hamować namnażanie komórek nowotworowych i indukować apoptozę. Są to jednak wyniki badań laboratoryjnych, które nie potwierdzają skuteczności u ludzi – potrzebne są badania kliniczne²⁰³⁶.

Alkanna barwierska w historii medycyny

Lecznicze właściwości korzenia alkanny barwierskiej były znane już w starożytności. Hippokrates w IV wieku p.n.e. opisywał jej zastosowanie w leczeniu ran, a botanik Teofrast potwierdzał właściwości farmakologiczne tej rośliny. Według przekazów historycznych Aleksander Wielki miał używać wyciągu z korzenia alkanny do leczenia ran swoich żołnierzy²¹. W średniowieczu korzeń alkanny był ceniony przez aptekarzy jako naturalny barwnik do maści i olejów leczniczych – nadawał im charakterystyczną, czerwoną barwę, która przez wieki była kojarzona z działaniem gojącym³⁷. Współczesna chemia fitofarmaceutyczna potwierdziła, że za tę barwę i część właściwości biologicznych odpowiadają alkannin i shikonin – związki intensywnie badane od lat 70. XX wieku³⁸.

Alkanna barwierska a pokrewne gatunki – dlaczego jakość surowca ma znaczenie?

Na rynku zielarskim pod nazwą „alkanet” lub „alkanet root” sprzedawane są surowce z różnych roślin z rodziny ogórecznikowatych. Tymczasem tylko alkanna barwierska (Alkanna tinctoria) zawiera znaczące ilości alkanninu. Spokrewnione gatunki, takie jak Anchusa officinalis (farbownik lekarski) czy Alkanna orientalis, praktycznie nie zawierają tego związku, a Lithospermum erythrorhizon (zi-cao) ma go jedynie śladowe ilości¹²³⁹. Dla pacjenta oznacza to, że preparat opisany ogólnie jako „alkanet” może nie zawierać aktywnych naftochinonu – dlatego przy zakupie warto zwracać uwagę na łacińską nazwę gatunku na opakowaniu i wybierać produkty od sprawdzonych producentów z udokumentowaną kontrolą jakości surowca.