Epidemiologia zakażenia paciorkowcem z grupy B – występowanie i trendy

Zakażenie paciorkowcem z grupy B (GBS) stanowi jeden z najważniejszych problemów epidemiologicznych w medycynie perinatologicznej i pediatrycznej na całym świecie. Bakterie te pozostają główną przyczyną zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i zakażeń krwi u noworodków poniżej 3 miesiąca życia¹. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia, rocznie na świecie występuje około 319 000 przypadków inwazyjnej choroby GBS u noworodków, co prowadzi do 90 000 zgonów i co najmniej 57 000 poronień².

Globalne rozmieszczenie zakażeń GBS

Epidemiologia zakażenia paciorkowcem z grupy B wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Najwyższe obciążenie chorobą obserwowane jest w Afryce, gdzie występuje 54% wszystkich szacowanych przypadków inwazyjnych zakażeń GBS oraz 65% wszystkich zgonów płodowo-niemowlęcych². Średnio 18% kobiet ciężarnych na całym świecie jest nosicielkami GBS, przy czym występują znaczne różnice regionalne². W krajach rozwiniętych odsetek ten wynosi około 18,4%, podczas gdy w Afryce Zachodniej jest niższy (14%), a najniższe wskaźniki kolonizacji obserwuje się w Azji Południowej i Wschodniej (odpowiednio 13% i 11%)³.

Dane epidemiologiczne z różnych regionów świata pokazują wyraźne różnice w częstości występowania choroby. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że rocznie występuje około 28 010 przypadków inwazyjnej choroby GBS we wszystkich grupach wiekowych¹. W Europie, od 2012 roku, częstość występowania zakażeń GBS u noworodków szacuje się na 0,53 przypadków na 1000 urodzeń żywych, podczas gdy w Ameryce wynosi 0,67, a w Australazji 0,15 na 1000 urodzeń żywych⁴.

Częstość występowania w różnych okresach życia

Zakażenia paciorkowcem z grupy B można podzielić na kilka kategorii w zależności od wieku wystąpienia. Tradycyjnie rozróżnia się zakażenia wczesne (EOD – early-onset disease), występujące w pierwszych 6 dniach życia, oraz zakażenia późne (LOD – late-onset disease), pojawiające się między 7. a 89. dniem życia⁵. Dodatkowo wyodrębnia się zakażenia bardzo późne, które występują u niemowląt powyżej 3 miesiąca życia i stanowią 7-13% wszystkich dziecięcych zakażeń GBS⁶.

Przed powszechnym wprowadzeniem śródporodowej profilaktyki antybiotykowej, częstość występowania wczesnych zakażeń GBS u noworodków wahała się od 1,8 do 4,0 przypadków na 1000 urodzeń żywych⁵. Wczesne zakażenia stanowiły około 80% wszystkich przypadków, co odpowiadało około 7600 przypadkom rocznie⁵. Po wprowadzeniu wytycznych z 2002 roku dotyczących powszechnego badania przesiewowego kobiet ciężarnych między 35. a 37. tygodniem ciąży i podawania antybiotyków profilaktycznych nosicielkom, częstość wczesnych zakażeń zmniejszyła się do około 0,25 przypadków na 1000 urodzeń żywych, co oznacza spadek o prawie 85% w porównaniu z rokiem 1990⁵.

Trendy czasowe w epidemiologii GBS

Analiza długoterminowych trendów epidemiologicznych pokazuje różne kierunki zmian w zależności od grupy wiekowej i typu zakażenia. Podczas gdy częstość wczesnych zakażeń u noworodków znacząco spadła dzięki wprowadzeniu profilaktyki antybiotykowej, częstość późnych zakażeń pozostała na stałym poziomie około 0,27 przypadków na 1000 urodzeń żywych⁵. W niektórych krajach obserwuje się nawet wzrost częstości późnych zakażeń – na przykład w Stanach Zjednoczonych między 2006 a 2015 rokiem częstość wczesnych zakażeń zmniejszyła się z 0,37 do 0,23 na 1000 urodzeń żywych, podczas gdy późne zakażenia pozostały stabilne⁷.

Szczególnie niepokojący jest wzrost częstości inwazyjnych zakażeń GBS u dorosłych niebędących w ciąży. W ciągu ostatnich dwóch dekad odnotowano 2-4-krotny wzrost częstości choroby GBS u dorosłych, głównie u osób z chorobami współistniejącymi lub w wieku 65 lat i więcej⁶. W Stanach Zjednoczonych częstość inwazyjnych zakażeń GBS u dorosłych niebędących w ciąży wzrosła znacząco z 8,1 przypadków na 100 000 populacji w 2008 roku do 10,9 w 2016 roku⁸. Mieszkańcy domów opieki mają znacznie wyższą częstość występowania inwazyjnej choroby paciorkowcowej grupy B niż mieszkańcy społeczności⁶.

Regionalne różnice w epidemiologii

Znaczne różnice w epidemiologii GBS obserwuje się również w skali regionalnej. W Europie częstość występowania inwazyjnych zakażeń GBS u dorosłych systematycznie rośnie – na przykład w Norwegii wskaźnik standaryzowany wiekowo wzrósł z 1,10 przypadków na 100 000 osób-lat w 1996 roku do 6,70 w 2019 roku, przy średnim rocznym wzroście o 6,44%¹⁰. Starzejąca się populacja z towarzyszącymi chorobami współistniejącymi może przyczyniać się do rosnącego obciążenia inwazyjną chorobą GBS¹¹.

W Azji obserwuje się odmienne wzorce epidemiologiczne. W Japonii pierwsza populacyjna prospektywna analiza inwazyjnej choroby GBS u dzieci w wieku do 15 lat wykazała stałą częstość występowania w okresie 11 lat badania¹². Częstość występowania na 1000 urodzeń żywych wynosiła 0,24, z czego na wczesne zakażenia przypadało 0,04, a na późne 0,17¹³. Charakterystyczne dla Japonii jest szczególnie wysokie występowanie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych – wskaźnik ten był wyższy niż w przypadku innych inwazyjnych chorób u dzieci¹³.

Czynniki wpływające na epidemiologię GBS

Na epidemiologię zakażeń paciorkowcem z grupy B wpływa wiele czynników demograficznych i klinicznych. Kolonizacja i zakażenie u noworodków w dużej mierze korelują z kolonizacją matczyną w momencie porodu. Transmisja pionowa od skolonizowanych matek do ich noworodków występuje w około 41-72% przypadków (średnio około 50%)⁵. Jednak około 1-12% skolonizowanych niemowląt (średnio 5%) rodzi się matkom nieskolonizowanym⁵.

Ciężka kolonizacja matczyna w obrębie dróg rodnych (powyżej 10 jednostek tworzących kolonie na mililitr) znacznie zwiększa wskaźnik transmisji pionowej oraz odsetek ciężko skolonizowanych niemowląt. Ciężko skolonizowane niemowlęta mają następnie większe prawdopodobieństwo rozwoju wczesnej lub późnej choroby GBS⁵. W przypadku braku śródporodowej profilaktyki antybiotykowej, 12% skolonizowanych noworodków rozwija wczesną chorobę GBS¹⁴.

Wpływ strategii prewencyjnych na epidemiologię

Wprowadzenie krajowych wytycznych dotyczących śródporodowej profilaktyki antybiotykowej spowodowało znaczną redukcję częstości wczesnej choroby GBS o ponad 80%, z 1,8 noworodków na 1000 urodzeń żywych w latach 90. XX wieku do 0,23 na 1000 urodzeń żywych w 2015 roku¹⁵. Wraz ze wzrostem stosowania śródporodowej profilaktyki, choroba GBS u dzieci poniżej jednego tygodnia życia zmniejszyła się o 80%¹.

Pomimo sukcesów w prewencji wczesnych zakażeń, śródporodowa profilaktyka antybiotykowa nie jest skuteczna w zapobieganiu późnym zakażeniom GBS, które w większości przypadków są przenoszone poporodowo². Dlatego też późne zakażenia GBS stały się obecnie częstszą prezentacją noworodkowej choroby GBS niż zakażenia wczesne⁷. Ta zmiana w epidemiologii podkreśla potrzebę opracowania nowych strategii prewencyjnych, w tym szczepionek dla matek¹⁶.

Znaczenie epidemiologii dla zdrowia publicznego

Obciążenie zdrowia publicznego związane z inwazyjną chorobą GBS wśród dorosłych niebędących w ciąży jest znaczne i stale rośnie⁹. Biorąc pod uwagę ciężkość inwazyjnych zakażeń GBS (94,6% przypadków wymaga hospitalizacji, 27,3% wymaga przyjęcia na oddział intensywnej terapii, a 5,6% kończy się zgonem), wzrost ten stanowi problem kliniczny i zdrowia publicznego⁹.

Dane epidemiologiczne są kluczowe dla planowania strategii prewencyjnych i alokacji zasobów ochrony zdrowia. Dokładne, aktualne informacje o częstości występowania inwazyjnej choroby GBS są fundamentalne dla szacowania skuteczności szczepionek i podejmowania decyzji dotyczących zarządzania szczepionkami GBS w poszczególnych krajach¹². Ciągły nadzór nad trendami epidemiologicznymi jest niezbędny do monitorowania przyszłych zmian w dystrybucji serotypów i oporności na antybiotyki⁹.