Etiologia zakażenia bakterią Haemophilus influenzae typu B (Hib)

Zakażenie bakterią Haemophilus influenzae typu B (Hib) stanowi poważny problem zdrowotny, szczególnie w populacji pediatrycznej¹. Aby w pełni zrozumieć mechanizmy powstawania tej infekcji, kluczowe jest poznanie charakterystyki samego patogenu oraz czynników sprzyjających jego rozprzestrzenianiu się w organizmie.

Charakterystyka bakterii Haemophilus influenzae typu B

Haemophilus influenzae to drobna, gram-ujemna bakteria o kształcie pałeczkowatym, należąca do rodziny Pasteurellaceae². Jest to mikroorganizm charakteryzujący się jako fakultatywnie beztlenowy, pleomorficzny i kapnofilny, co oznacza, że preferuje środowisko o podwyższonym stężeniu dwutlenku węgla². Bakterie te naturalnie kolonizują górne drogi oddechowe człowieka, w tym nos, zatoki i gardło³.

Bakterie Haemophilus influenzae można podzielić na dwie główne kategorie: szczepy otoczkowe (posiadające polisacharydową otoczkę) oraz szczepy nieotoczkowe, zwane również nietypowalnymi (NTHi)⁵. Wśród szczepów otoczkowych wyróżnia się sześć różnych serotypów oznaczonych literami od a do f, przy czym typ B jest najbardziej zjadliwym i najczęściej powodującym ciężkie zakażenia⁵.

Znaczenie otoczki polisacharydowej

Kluczowym czynnikiem wirulencji bakterii Haemophilus influenzae typu B jest obecność specyficznej otoczki polisacharydowej zbudowanej z polirybozylribitolu fosforanu (PRP)²⁶. Ta otoczka odpowiada za 95% wszystkich zakażeń inwazyjnych u dzieci i 50% takich zakażeń u dorosłych²⁵. Otoczka PRP umożliwia bakteriom unikanie działania układu odpornościowego gospodarza oraz ułatwia inwazję do krwiobiegu i rozprzestrzenianie się do różnych narządów⁷.

Szczepy nieotoczkowe, choć mogą powodować zakażenia, rzadko wywołują bakteriemię i są bardziej skłonne do wywoływania nieinwazyjnych infekcji, takich jak zapalenie zatok czy zapalenie ucha środkowego⁸. Po wprowadzeniu powszechnych szczepień przeciwko Hib, szczepy nieotoczkowe stały się najczęstszą przyczyną zakażeń inwazyjnych we wszystkich grupach wiekowych w krajach stosujących rutynowe szczepienia przeciw Hib⁹.

Mechanizm transmisji i rozprzestrzeniania

Bakterie Haemophilus influenzae typu B rozprzestrzeniają się między ludźmi drogą kropelkową poprzez kaszel, kichanie lub bliski kontakt z zakażoną osobą¹¹⁰. Transmisja może następować również przez bezpośredni kontakt z wydzielinami z dróg oddechowych¹¹. Ważną cechą epidemiologiczną jest fakt, że osoby mogą być nosicielami bakterii w nosie i gardle bez wykazywania jakichkolwiek objawów choroby, a jednocześnie mogą zarażać inne osoby¹²¹³.

W okresie przed wprowadzeniem szczepień, bakterie Hib można było wyizolować z nosogardła u 0,5-3% zdrowych niemowląt i dzieci, podczas gdy u dorosłych nosicielstwo było rzadkie¹⁰. Po wprowadzeniu powszechnych szczepień przeciw Hib, wskaźniki nosicielstwa spadły poniżej poziomu wykrywalności u małych dzieci¹⁴.

Przejście od kolonizacji do inwazyjnego zakażenia

Nowe zakażenia rozpoczynają się w nosie i gardle, gdzie mogą być szybko zwalczane przez układ odpornościowy lub utrzymywać się przez miesiące bez wywoływania jakichkolwiek objawów¹⁵. Zakażenia inwazyjne powstają, gdy bakterie przedostają się do krwiobiegu i następnie infekują inne części organizmu¹⁵. Choć nie jest do końca jasne, co powoduje przejście od łagodnego zakażenia do inwazyjnego, możliwe jest, że inne choroby układu oddechowego odgrywają w tym rolę¹⁶. Na przykład, jeśli ktoś już walczy z wirusem grypy, bakterie Hib mogą mieć łatwiejszy dostęp do rozprzestrzeniania się w organizmie¹⁶.

Grupy szczególnego ryzyka

Zakażenia bakterią Hib mogą wystąpić w każdym wieku, jednak ponad 90% przypadków inwazyjnych zakażeń Hib dotyczy dzieci poniżej 5. roku życia¹⁸. Szczególnie narażone są niemowlęta i małe dzieci, przy czym największe ryzyko dotyczy dzieci w wieku od 4 do 18 miesięcy¹⁹. Obecnie choroby Hib występują głównie u niemowląt, które nie zostały w pełni zaszczepione, przy czym prawie połowa wszystkich przypadków dotyczy dzieci poniżej 6. miesiąca życia²⁰.

Do innych grup podwyższonego ryzyka należą osoby z osłabionym układem odpornościowym, w tym te, które miały usuniętą śledzionę, osoby starsze oraz pacjenci z określonymi schorzeniami, takimi jak anemia sierpowatokrształtna¹²²⁰. Schorzenia powodujące immunosupresję zwiększają ryzyko zakażenia Hib²¹.

Historyczne znaczenie i wpływ szczepień

Przed wprowadzeniem skutecznych szczepień, Hib był główną przyczyną bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci poniżej 5. roku życia w Stanach Zjednoczonych oraz w wielu innych krajach¹¹. W okresie przed szczepieniami większość dzieci nabywała odporność do 5. lub 6. roku życia poprzez bezobjawowe nosicielstwo bakterii Hib w nosogardlu¹⁰. Częstość występowania inwazyjnych zakażeń Hib zaczęła dramatycznie spadać pod koniec lat 80. XX wieku, co zbiegło się z wprowadzeniem szczepionek koniugowanych przeciw Hib, i spadła o ponad 99% w porównaniu z okresem przed szczepieniami²².

Obecnie w krajach rozwijających się, gdzie szczepienia przeciw Hib nie są rutynowo stosowane, inwazyjne zakażenia Hib nadal stanowią istotną przyczynę zachorowalności i śmiertelności⁹²³. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że Hib powoduje około 3 milionów epizodów poważnych chorób i 400 000 zgonów rocznie na całym świecie²¹.

Współczesne wyzwania epidemiologiczne

Po wprowadzeniu powszechnych szczepień przeciw Hib nastąpiła zmiana w rozkładzie serotypów otoczkowych w zakażeniach inwazyjnych – z dominujących szczepów typu B na głównie szczepy nietypowalne⁷²⁴. Szczepy nietypowalne odpowiadają obecnie za większość przypadków zapalenia ucha środkowego, zapalenia zatok i zapalenia płuc u pacjentów, którzy zostali zaszczepieni⁴.

Ważne jest podkreślenie, że nie ma przekonujących dowodów na to, że szczepy innych typów niż B zastąpiły Hib jako przyczynę zakażeń inwazyjnych po wprowadzeniu masowych szczepień koniugowanych przeciw Hib⁷²¹. Jednakże kwestia ta wymaga ciągłego nadzoru epidemiologicznego⁷.