Hormonalne mechanizmy rozwoju niskiego popędu seksualnego

Hormonalne podstawy rozwoju niskiego popędu seksualnego stanowią jeden z najważniejszych aspektów patogenezy tego zaburzenia. Hormony płciowe i inne substancje biologicznie aktywne wywierają bezpośredni wpływ na ośrodki nerwowe odpowiedzialne za pożądanie seksualne oraz na tkanki docelowe narządów płciowych¹. Zmiany hormonalne mogą być powszechną przyczyną niskiego libido, przy czym przesunięcia hormonalne stanowią częstą przyczynę spadku pożądania seksualnego¹.

Rola testosteronu w kontroli libido

Testosteron wydaje się być niezbędny dla pożądania seksualnego mężczyzny, jednak pożądanie seksualne nie jest bezpośrednio związane z poziomem krążącego testosteronu, szczególnie u starszych mężczyzn². Poziomy testosteronu mają znaczącą i centralną rolę w libido zarówno u mężczyzn, jak i kobiet – w rzeczywistości większość mężczyzn z niskim poziomem testosteronu będzie cierpieć na niskie libido³. Z nieznanych powodów, prawdopodobnie związanych z chemią mózgu, może minąć dziewięć miesięcy dobrego poziomu testosteronu w TRT, zanim mężczyzna zauważy znaczącą zmianę w libido³.

U mężczyzn i kobiet libido jest bezpośrednio związane z hormonami androgenowymi, głównie testosteronem⁴. Bardzo niski testosteron, zdefiniowany jako poniżej 300 nanogramów na decylitr krwi, nazywany jest hipogonadyzmem i jest stosunkowo powszechnym stanem, biorąc pod uwagę, że poziomy testosteronu zaczynają spadać po 30. roku życia¹. Niedobór testosteronu nie zawsze wpływa na mechanizm erekcji, ale jest czynnikiem patogenicznym w redukcji libido⁵.

Wpływ estrogenu i menopauzy

Spadek poziomów estrogenu po menopauzie może prowadzić do zmian w tkankach narządów płciowych i sposobie reagowania na seks. Niższy estrogen prowadzi do zmniejszonego przepływu krwi do miednicy, co może powodować mniejsze odczuwanie w narządach płciowych i potrzebę więcej czasu na pobudzenie i osiągnięcie orgazmu⁶. Pożądanie seksualne również maleje, gdy poziomy hormonów spadają⁶.

Gdy poziomy estrogenu spadają podczas menopauzy, obszary te są mniej aktywne, co może prowadzić do spadku pobudzenia seksualnego⁷. Spadek poziomów estrogenu podczas menopauzy powoduje ścieńczenie tkanek pochwowych, czyniąc je mniej wrażliwymi na stymulację seksualną. Spadek estrogenu zmniejsza przepływ krwi do obszaru narządów płciowych⁷. Objawy menopauzy, takie jak uderzenia gorąca, zaburzenia snu i wahania nastroju, mogą znacząco wpływać na poziomy energii i pożądanie intymności⁷.

Badania funkcji seksualnej w okresie przejściowym menopauzy wykazały, że spadająca funkcja seksualna koreluje ze spadającym estradiolem, a nie z testosteronem⁸. Spadek estrogenu w menopauzie skutkuje zmniejszeniem wydzielania pochwowego i suchością pochwy, czyniąc stosunek niewygodnym lub nawet bolesnym⁸.

Rola prolaktyny w patogenezie

Zwiększona prolaktyna może mieć bardzo negatywny wpływ na libido⁹. Jest kluczowe, aby wszyscy mężczyźni (i kobiety) z niskim libido mieli sprawdzone nie tylko poziomy testosteronu, ale także poziomy prolaktyny⁹. Zwiększona prolaktyna, znana jako hiperprolaktynemia, jest jedną z najczęściej wymienianych podstawowych przyczyn utraty libido wywołanej przez leki¹⁰.

Hiperprolaktynemia może również mieć negatywny wpływ na popęd seksualny¹¹. Objawy hiperprolaktynemii obejmują zmniejszone lub nieobecne libido i potencję, zmniejszenie drugorzędowych cech płciowych, niepłodność z powodu oligospermii i ginekomastię⁵. Przegląd z 2019 roku zauważa, że przedłużona pierwotna niedoczynność tarczycy może prowadzić do stanu znanego jako hiperprolaktynemia, w którym przysadka mózgowa nadprodukuje hormon prolaktynę¹².

Hormony tarczycy i ich wpływ

Rzadziej niskie libido może być spowodowane niedoczynną tarczycą¹¹. Tarczyca może być nadczynna i produkować zbyt dużo hormonów tarczycy, co nazywa się nadczynnością tarczycy. Zbyt mało hormonów tarczycy (niedoczynność tarczycy) spowalnia metabolizm i może powodować dowolne lub wszystkie z tych objawów: zmniejszone libido⁹. Niedoczynność tarczycy może zaburzać regulację osi HPG, prowadząc do redukcji poziomów niektórych hormonów płciowych, w tym testosteronu, globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG) i dehydroepiandrosteronu (DHEA)¹³.

U mężczyzn nadczynność tarczycy może zwiększać poziomy hormonu SHBG, co może prowadzić do zwiększonych poziomów estrogenu i zmniejszonych poziomów krążącego testosteronu¹³. Zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą wpływać na popęd seksualny lub libido zarówno u mężczyzn, jak i kobiet¹³. Leczenie podstawowego stanu może pomóc przywrócić libido osoby¹³.

Zmiany hormonalne związane z wiekiem

Niski poziom testosteronu jest głównym sprawcą i występuje naturalnie, gdy mężczyźni się starzeją. To wraz z niższymi poziomami energii i zmniejszającym się napięciem mięśniowym może siać spustoszenie w libido¹⁴. Istnieje fizjologiczny spadek testosteronu z wiekiem, który nie jest związany z naturalną menopauzą¹⁵. Jednak duże badania przekrojowe przeprowadzone wśród kobiet przed i po menopauzie nie zdołały znaleźć znaczącej korelacji między testosteronem w surowicy a samozgłaszaną funkcją seksualną¹⁵.

Dostępny testosteron (mierzony przez wolny indeks androgenowy) nie spada, a nawet nieznacznie wzrasta w okresie przejściowym menopauzy¹⁵. Próba terapii testosteronem może być odpowiednia dla niektórych kobiet, których objawy nie poprawiają się wyłącznie na MHT¹⁵. Istnieją dowody na krótkoterminową skuteczność i bezpieczeństwo fizjologicznych dawek testosteronu w leczeniu kobiet po menopauzie z dysfunkcją seksualną spowodowaną zaburzeniem hipoaktywnego pożądania seksualnego¹⁵.

Mechanizmy hormonalne w różnych stanach chorobowych

Przewlekłe (długotrwałe) stany chorobowe, takie jak choroby sercowo-naczyniowe, cukrzyca i otyłość, mogą również mieć negatywny wpływ na libido¹⁶. Badania wykazały, że mężczyźni z cukrzycą, szczególnie ci, którzy mają typ 2 lub są z nadwagą, lub oba, mają około dwukrotnie większe ryzyko niskiego testosteronu niż ich rówieśnicy bez choroby, co może wpływać na męską pasję do seksu¹⁷.

Gdy niski testosteron jest leczony poprzez utratę wagi i/lub terapię testosteronem, wielu mężczyzn odzyskuje pożądanie seksu¹⁸. Niektóre badania sugerują, że przyjmowanie testosteronu może zwiększyć pożądanie seksualne u kobiet¹⁸. Może to również być spowodowane zaburzeniem równowagi hormonalnej¹⁹.