Retinoidy to leki pochodzące z witaminy A, które odgrywają kluczową rolę w leczeniu różnych schorzeń skórnych1. Najczęściej stosowanymi są acytretyna (Neotigason) w leczeniu ichthyosis oraz izotretynoina (Roaccutane) w leczeniu ciężkich form trądziku1. W przypadku ichthyosis acytretyna pomaga komórkom skóry rosnąć i różnicować się w bardziej normalny sposób1.
Mechanizm działania retinoidów
Doustne retinoidy wykazują imponujące działanie antykeratynizujące w dermatozach ichthyosiformnych2. Acytretyna jest jedynym zatwierdzonym środkiem do systemowego leczenia ichthyosis, hamuje keratynizację i reguluje różnicowanie komórkowe3. Retinoidy są również skuteczne w leczeniu dziedzicznych ichthyos4.
We wszystkich typach ichthyosis terapia retinoidami wywołuje zmniejszenie grubości skóry i łuszczenia, które rozpoczyna się około 12 tygodni po rozpoczęciu terapii5. Niestety, pogrubienie powraca po odstawieniu retinoidów5. Z tego powodu leczenie retinoidami często wymaga długotrwałego stosowania2.
Doustne retinoidy – acytretyna i izotretynoina
Etretynian (1 mg/kg/dzień) i izotretynoina (2 mg/kg/dzień) wykazały zmniejszenie łuszczenia, dyskomfortu i zniekształcenia2. Jednak gdy te leki są odstawiane, ichthyosowa skóra powraca, co wymaga długotrwałego stosowania2. Izotretynoina wykazała zmniejszenie łuszczenia, dyskomfortu i zniekształcenia6.
W przypadku ciężkiej ichthyosis i braku poprawy przy kąpielach, nawilżaczach i środkach usuwających łuski, dermatolog może przepisać leki7. Jeśli suchość i łuszczenie są ciężkie, lekarz może przepisać doustne leki retinoidowe takie jak acytretyna (Soriatane) lub izotretynoina (Absorica, Claravis, Sotret i inne)8.
Wskazania do stosowania retinoidów
Retinoidy są zalecane osobom z najcięższymi formami ichthyosis1. Mogą być przepisywane i nadzorowane tylko przez specjalistę szpitalnego (zwykle dermatologa konsultanta)1. Chociaż retinoidy generalnie nie są konieczne w leczeniu powszechnych ichthyos (ichthyosis vulgaris i X-linked recessive ichthyosis), stanowią filar systemowego leczenia ciężkiej choroby9.
W ciężkich przypadkach ichthyosis pacjenci mogą odnieść korzyść z okresowego stosowania miejscowych lub nawet systemowych retinoidów10. Doustne retinoidy mogą powodować zwiększenie pocenia, prowadzące do poprawionej tolerancji ciepła11. Mogą również zmniejszyć grubą łuskę wokółoczną i zmniejszyć skłonność do rozwoju ektropium11.
Miejscowe retinoidy
Miejscowe retinoidy mają bardzo dobre działanie antykeratotyczne, ale zazwyczaj nadają się tylko do zlokalizowanych zaburzeń rogowacenia lub uporczywych obszarów takich jak dłonie, stopy, podudzia i nad stawami ze względu na potencjał drażniący3. Retinoidy miejscowe mogą być stosowane w przypadku miejscowej choroby takiej jak twarz12.
Tazaroten, żel 0,05%, wykazał znaczną poprawę kliniczną w X-linked ichthyosis10. Istnieją obecnie 2 miejscowe retinoidy w próbach klinicznych. Jednym z nich jest tazaroten, który dał dość obiecujące wyniki w próbie fazy II13. Miejscowe zastosowanie tazarotenu w leczeniu nieerythrodermic lamellar ichthyosis również wykazało skuteczność14.
Nowe terapie retinoidowe
TMB-001 to nowa maść z izotretynoiną miejscową, która wykorzystuje zastrzeżoną technologię dostarczania glikolu polietylenowego do leczenia wrodzonej ichthyosis poprzez zapewnienie nawilżenia, smarowania i redukcji łusek15. Próba fazy 3 z TMB-001 0,05% maścią jest w toku, a ten lek reprezentuje obiecującą nową terapię, która mogłaby zapewnić pacjentom z wrodzoną ichthyosis skuteczną miejscową opcję retinoidową zgodną z etykietą16.
Yale testuje potencjalny nowy środek – maść opracowaną przez Timber Pharmaceuticals. Leczenie działa poprzez wpływanie na receptory kwasu retinowego w jądrze komórek skóry17. Leczenie normalizuje obrót komórek skóry tak, że występuje mniejsze zatrzymywanie starych komórek i mniejsza nadaktywność produkcji skóry17.
Skutki uboczne i monitorowanie
Retinoidy mogą powodować skutki uboczne takie jak osłabienie kości, suchość w ustach i dolegliwości żołądkowe8. Skutki uboczne mogą obejmować obrzęk warg lub wypadanie włosów18. Wady wrodzone mogą wystąpić, jeśli są przyjmowane podczas ciąży18.
Producenci zalecają, aby ciągłe leczenie nie trwało dłużej niż 6 miesięcy; jednak w praktyce klinicznej i zgłaszanych badaniach jest obecnie znaczna liczba pacjentów, którzy przyjmują retinoidy przez ponad 5 lat, niektórzy przez ponad 10 lat1. Jeśli występuje dobra odpowiedź na leczenie, acytretyna może być kontynuowana bezpiecznie długoterminowo przy odpowiednim monitorowaniu1.
Alternatywne podejścia retinoidowe
Alternatywą dla syntetycznego leczenia retinoidowego jest manipulowanie endogennym poziomem kwasu all-trans retinowego (tretynoiny) poprzez blokowanie jego komórkowego katabolizmu w skórze za pomocą środków blokujących metabolizm kwasu retinowego (RAMBA)5. Liarozol (150 mg dwa razy dziennie), pochodna imidazolu, hamuje zależną od cytochromu P450 4-hydroksylację kwasu retinowego, co prowadzi do zwiększonych poziomów kwasu retinowego w tkankach i zmniejszenia proliferacji i łuszczenia naskórka2.
Doustny liarozol w leczeniu pacjentów z umiarkowaną/ciężką lamellar ichthyosis wykazał skuteczność w randomizowanej, podwójnie ślepej, wielonarodowej, kontrolowanej placebo próbie fazy II/III14. W doświadczeniu specjalistów pochodne witaminy A wydają się być niezwykle skuteczne w większości przypadków umiarkowanej do ciężkiej ichthyosis19.
Perspektywy rozwoju
Początkowo etretynian (Tigason), a ostatnio acytretyna (Neotigason), zapewniły znaczący wkład w leczenie ciężkiej ichthyosis20. Miejmy nadzieję, że w przyszłości będą nowe leki retinoidowe, które są tak samo skuteczne, ale jeszcze bezpieczniejsze20. Lepsze zrozumienie mechanizmu działania tych leków i nowe postępy w genetyce molekularnej w końcu doprowadzą do bardziej specyficznych terapii dla ichthyos20.


















