Obrzęk limfatyczny w onkologii – częstość występowania u pacjentów z nowotworami

Leczenie nowotworów jest główną przyczyną obrzęku limfatycznego wtórnego w krajach rozwiniętych. Częstość występowania tego powikłania jest najlepiej udokumentowana w populacji pacjentów onkologicznych, gdzie stanowi znaczący problem wpływający na jakość życia osób po zakończeniu terapii przeciwnowotworowej¹.

Rak piersi i obrzęk limfatyczny

Rak piersi stanowi najbardziej zbadaną grupę nowotworów pod względem rozwoju obrzęku limfatycznego. Jedna na pięć kobiet, które przeżyły raka piersi, rozwinie obrzęk limfatyczny¹. Szacuje się, że ponad 40% z 2,5 miliona kobiet będących pacjentkami po raku piersi w Stanach Zjednoczonych może spełniać kryteria obrzęku limfatycznego w ciągu swojego życia².

Około 40% pacjentek z rakiem piersi rozwinie obrzęk limfatyczny w ciągu pierwszych pięciu lat od diagnozy, zwykle w obrębie ręki lub ściany klatki piersiowej³. Ryzyko rozwoju obrzęku limfatycznego zależy od rodzaju przeprowadzonego zabiegu chirurgicznego. Dla pacjentek, które przeszły biopsję węzła wartowniczego, gdzie usuwa się tylko kilka węzłów chłonnych, ryzyko wynosi między 3% a 5%⁴. Jednak gdy przeprowadza się dyssekcję pachową z usunięciem wszystkich węzłów chłonnych, ryzyko wzrasta do 15-20%⁵.

Szczególnie niepokojące jest to, że jeśli dyssekcja pachowa jest połączona z radioterapią, ryzyko podwaja się i wynosi między 30% a 40%⁵. W niektórych ośrodkach medycznych, stosujących standardowe metody pomiaru taśmą, około 20% pacjentek rozwija przewlekły obrzęk limfatyczny wymagający kompleksowej fizjoterapii odwadniającej⁶.

Nowotwory głowy i szyi

Pacjenci z nowotworami głowy i szyi są szczególnie narażeni na rozwój obrzęku limfatycznego. Powikłania limfatyczne i tkanki miękkiej mogą rozwijać się przez pierwsze 18 miesięcy po leczeniu, przy czym ponad 90% pacjentów doświadcza jakiejś formy obrzęku limfatycznego – wewnętrznego, zewnętrznego lub mieszanego¹. Co więcej, ponad połowa tych pacjentów rozwija zwłóknienie jako dodatkowe powikłanie¹.

Tak wysoka częstość występowania obrzęku limfatycznego w tej grupie pacjentów wynika z anatomicznej lokalizacji nowotworów oraz konieczności przeprowadzania rozległych zabiegów chirurgicznych i radioterapii w obrębie głowy i szyi, gdzie sieć naczyń limfatycznych jest szczególnie gęsta.

Nowotwory ginekologiczne

W przypadku nowotworów ginekologicznych częstość występowania obrzęku limfatycznego również jest znacząca. Badania wykazują, że 37% kobiet leczonych z powodu nowotworów ginekologicznych miało mierzalne oznaki obrzęku limfatycznego w ciągu 12 miesięcy po leczeniu¹.

Czynniki ryzyka rozwoju obrzęku limfatycznego w populacji pacjentek z nowotworami ginekologicznymi obejmują: rozległą dyssekcję węzłów chłonnych, otrzymanie chemioterapii i radioterapii, zwiększony wskaźnik masy ciała, niewystarczający poziom aktywności fizycznej, diagnozę nowotworu sromu lub pochwy oraz obecność obrzęku limfatycznego już przed leczeniem¹.

Inne typy nowotworów

Częstość występowania obrzęku limfatycznego po limfadenektomii i/lub radioterapii dla różnych nowotworów została oszacowana następująco: rak prostaty (13%), rak macicy (18%), czerniak (25%), rak sromu (28%), mięsak (25%), rak prącia (30%), rak szyjki macicy (42%)⁷.

Te dane pokazują znaczną różnorodność w częstości występowania obrzęku limfatycznego w zależności od typu nowotworu i lokalizacji anatomicznej. Najwyższe ryzyko dotyczy nowotworów ginekologicznych, szczególnie raka szyjki macicy, co prawdopodobnie wynika z konieczności przeprowadzania rozległych zabiegów chirurgicznych w obrębie miednicy.

Czynniki wpływające na rozwój obrzęku limfatycznego

Głównym czynnikiem determinującym rozwój obrzęku limfatycznego jest zakres terapii miejscowej/regionalnej, jaką otrzymuje pacjent z powodu leczenia nowotworu⁶. Czynniki ryzyka rozwoju obrzęku limfatycznego, które mają silny poziom dowodów naukowych, obejmują rozległe zabiegi chirurgiczne (dyssekcja węzłów chłonnych pachowych, większa liczba usuniętych węzłów chłonnych, mastektomia) oraz nadwagę lub otyłość⁸.

Dodatkowe czynniki ryzyka obejmują: przeprowadzenie wielokrotnych zabiegów chirurgicznych w obrębie klatki piersiowej lub bardziej rozległe zabiegi chirurgiczne oraz otrzymanie radioterapii⁹. W populacji pacjentek z nowotworami ginekologicznymi zidentyfikowano następujące potencjalne czynniki ryzyka: rozległą dyssekcję węzłów chłonnych, chemioterapię i radioterapię, zwiększony wskaźnik masy ciała, niewystarczający poziom aktywności fizycznej oraz obecność obrzęku limfatycznego już przed leczeniem¹.

Znaczenie wczesnego wykrywania w populacji onkologicznej

Ze względu na wysoką częstość występowania obrzęku limfatycznego w populacji pacjentów onkologicznych, wczesne wykrywanie i leczenie tego powikłania ma kluczowe znaczenie. Badania wykazują, że ponad połowa pacjentek, które rozwinęły subkliniczny obrzęk limfatyczny, zrobiła to w ciągu dziewięciu miesięcy od zakończenia leczenia raka piersi¹⁰.

Wszystkie pacjentki z rakiem piersi, niezależnie od kategorii ryzyka, powinny być brane pod uwagę w programach nadzoru nad obrzękiem limfatycznym, przy czym te z najwyższym ryzykiem powinny być monitorowane przez co najmniej trzy lata po zakończeniu leczenia raka piersi¹¹. Programy prospektywnego nadzoru mogą znacząco zmniejszyć częstość występowania przewlekłego obrzęku limfatycznego – z około 20% do zaledwie 3-7,9% przypadków⁶¹².

Perspektywy przyszłości

W miarę postępów w leczeniu nowotworów i zwiększającej się liczby osób przeżywających terapię przeciwnowotworową, problem obrzęku limfatycznego będzie prawdopodobnie narastał. Kluczowe znaczenie ma wdrożenie standardowych protokołów monitorowania i wczesnej interwencji, które mogą znacząco poprawić jakość życia pacjentów po leczeniu nowotworów. Rozwój nowych technologii, takich jak spektroskopia bioimpedancji, oferuje możliwości wcześniejszego wykrywania i skuteczniejszego zapobiegania przewlekłym postaciom obrzęku limfatycznego.