Przyczyny niesztowicy – etiologia zakażenia wirusem orf

Niesztowica, znana również jako ektyma zakaźne lub krostkowe zapalenie skóry, jest chorobą wirusową o charakterze odzwierzęcym, która pierwotnie występuje u owiec i kóz, ale może być przenoszona na człowieka¹. Zrozumienie etiologii tej choroby jest kluczowe dla właściwego postępowania profilaktycznego i terapeutycznego, szczególnie wśród osób zawodowo narażonych na kontakt ze zwierzętami gospodarskimi².

Czynnik etiologiczny

Główną przyczyną niesztowicy jest zakażenie wirusem orf należącym do rodzaju Parapoxvirus z rodziny Poxviridae¹. Jest to podwójnoniciowy wirus DNA o charakterze epiteliotropowym, co oznacza, że wykazuje szczególne powinowactwo do tkanek nabłonkowych¹. Wirus ten należy do tej samej grupy co wirus wywołujący guzki dojarzy, co wyjaśnia podobieństwo objawów klinicznych między tymi schorzeniami².

Charakterystyczną cechą wirusa orf jest jego liniowa struktura genomowa o rozmiarze 134-139 tysięcy par zasad³. Sekwencjonowanie genomu wykazało, że geny strukturalne wirusa orf mają homologi prawie wszystkich genów strukturalnych wirusa ospy krowiej, co potwierdza ich pokrewieństwo ewolucyjne³. Dotychczas w pełni zsekwencjonowano cztery szczepy wirusa: OVIA82 i OVSA00 w Ameryce, D1701 w Niemczech oraz NZ2 w Nowej Zelandii⁴.

Mechanizm zakażenia i transmisji

Zakażenie wirusem orf następuje wyłącznie przez bezpośrednią inokulację zakażonego materiału, najczęściej poprzez istniejące już rany lub zadrapania na skórze²⁶. Wirus wymaga uszkodzonej bariery skórnej do skutecznego zakażenia, dlatego infekcja ustala się jedynie w miejscach, gdzie skóra została zraniona⁷. Po wniknięciu do organizmu wirus replikuje się w cytoplazmie komórek nabłonkowych, co prowadzi do charakterystycznych zmian skórnych⁶.

Transmisja choroby u zwierząt gospodarskich może następować przez bezpośredni kontakt między osobnikami oraz przez przedmioty skażone wirusem (fomity)⁸⁹. Szczególnie niebezpieczne są suche strupy, które zawierają duże ilości żywotnego wirusa i mogą stanowić źródło zakażenia przez długi czas¹⁰. W niektórych środowiskach infekcja może być również rozprzestrzeniania przez zadrapania od ostów zarówno rosnących, jak i ściętych roślin⁸.

Czynniki predysponujące do zakażenia

Rozwój niesztowicy jest ściśle związany z obecnością urazów skóry, które umożliwiają wniknięcie wirusa do organizmu⁵. Zwierzęta pasące się na ścierni lub żywiące się szorstką paszą są szczególnie narażone na zakażenie ze względu na zwiększoną częstość drobnych urazów jamy ustnej i kończyn¹¹. Wysokie zagęszczenie zwierząt oraz kotlenie w pomieszczeniach zamkniętych uznawane są za czynniki ryzyka rozprzestrzeniania się wirusa orf¹².

Nasilenie choroby jest również determinowane przez szczep wirusa, odporność immunologiczną zakażonego zwierzęcia oraz obecność innych czynników uszkadzających, takich jak urazy pyska spowodowane przez osty¹³. Różne szczepy wykazują różną zdolność do wywoływania łagodnej lub ciężkiej postaci choroby¹³. Choroba stanowi szczególny problem u jagniąt sierot i innych osłabionych zwierząt, podczas gdy u dobrze odżywionych i zdrowych osobników przebiega łagodniej¹⁴.

Transmisja na człowieka

Niesztowica jest chorobą odzwierzęcą, co oznacza, że może być przenoszona ze zwierząt na człowieka¹⁶. Zakażenie ludzi następuje przez bezpośredni kontakt z chorymi zwierzętami lub skażonymi przedmiotami, najczęściej poprzez skaleczenia, zadrapania lub inne uszkodzenia skóry¹⁷. Szczególnie narażone są osoby zawodowo związane z hodowlą zwierząt, takie jak rolnicy, weterynarze, rzeźnicy, strzyżacze i pasterze¹⁸.

Istotną informacją z punktu widzenia epidemiologicznego jest fakt, że wszystkie przypadki zakażeń u ludzi mają charakter przeniesienia ze zwierzęcia na człowieka, natomiast nie odnotowano przypadków transmisji między ludźmi³. Choć w literaturze medycznej opisano sześć możliwych przypadków przeniesienia wirusa między ludźmi, transmisja taka jest niezwykle rzadka¹⁸¹⁹.

Zakażenie człowieka może również nastąpić w wyniku przypadkowego kontaktu ze szczepionką przeciwko wirusowi orf przeznaczoną dla zwierząt⁶²⁰. Szczepionki te zawierają żywy wirus i mogą powodować chorobę u ludzi, którzy wejdą z nimi w kontakt⁸.

Czynniki wirulencji i immunomodulacji

Wirus orf posiada szereg czynników wirulencji i immunomodulujących, które umożliwiają mu skuteczne zakażenie i utrzymanie się w organizmie gospodarza¹. Do najważniejszych należą: inhibitor czynnika stymulującego kolonie granulocytów i makrofagów, inhibitory czynnika jądrowego kappa beta, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego typu E, białko wiążące chemokiny oraz wirusowa wersja interleukiny-10¹.

Szczególnie istotna jest zdolność wirusa orf do produkcji homologu przeciwzapalnej cytokiny interleukiny-10, który przyczynia się do miejscowego tłumienia odporności². Dodatkowo badania wykazały, że wirus orf wykorzystuje makroautofagię u ssaków, co może przyczyniać się do infekcji wirusowej i patogenezy u ludzi¹. Wirus wykazuje również właściwości immunomodulujące i przeciwwirusowe, w tym aktywność przeciwwłóknieniową, co zaobserwowano w próbkach wątrobowych szczurów zakażonych wirusem zapalenia wątroby typu B i C¹.

Odporność i reinfeksje

Charakterystyczną cechą zakażeń wirusem orf jest możliwość wielokrotnych reinfeksji tego samego gospodarza¹. Wynika to z podwójnoniciowej struktury DNA wirusa, która umożliwia częste mutacje i unikanie odpowiedzi immunologicznej¹. U zwierząt gospodarskich odporność po przebytej chorobie rozwija się tylko wtedy, gdy występuje regularna ekspozycja na wirusa⁵. Zwierzęta, które wyzdrowiały z niesztowicy, rozwijają odporność na całe życie, ale tylko pod warunkiem ciągłego kontaktu z wirusem¹¹.

U ludzi sytuacja przedstawia się nieco inaczej. Po pierwszym zakażeniu może rozwinąć się pewien stopień odporności, jednak kolejne infekcje nadal mogą wystąpić, choć zazwyczaj przebiegają łagodniej i gojąc się szybciej²¹²². Odporność po chorobie klinicznej lub szczepieniu jest tylko częściowa, a nawroty infekcji mogą wystąpić w ciągu 1-3 miesięcy²².