Pierwotne przyczyny nadmiernej senności dziennej – centralne zaburzenia

Centralne zaburzenia hipersomnolencji stanowią grupę przewlekłych zaburzeń snu o podłożu neurologicznym, które charakteryzują się nadmierną sennością dzienną jako głównym objawem klinicznym¹. Te zaburzenia pochodzą z dysfunkcji określonych struktur mózgowych odpowiedzialnych za regulację cyklu sen-czuwanie².

Centralne zaburzenia hipersomnolencji, w tym narkolepsja i idiopatyczna hipersomnia, charakteryzują się nadmierną sennością dzienną przy braku innych zaburzeń snu, ale w kontekście odpowiednich i regularnych nawyków związanych ze snem³. Osoby z tymi zaburzeniami często żyją długo bez prawidłowej diagnozy i mogą obwiniać siebie oraz mieć trudności z nadążaniem za pracą, nauką i relacjami¹.

Narkolepsja – zaburzenie sygnalizacji hipokretin

Narkolepsja to rzadkie zaburzenie neurologiczne wpływające na cykl sen-czuwanie, charakteryzujące się nadmierną sennością dzienną i innymi objawami, takimi jak katapleksja, zaburzona senność nocna, halucynacje i porażenie senne⁴. Narkolepsja typu 1 charakteryzuje się niedoborem sygnalizacji hipokretin w podwzgórzu⁵.

Przyczyna narkolepsji została odkryta i wiąże się z utratą neuropeptydu hipokretyną (oreksyny) w mózgu⁶. Utrata neuronów zawierających hipokretyną prawdopodobnie wynika w większości przypadków z przyczyn autoimmunologicznych⁶. Uważa się, że zarówno czynniki genetyczne, jak i niegenetyczne predysponujące przyczyniają się do rozwoju narkolepsji⁷.

Narkolepsja jednakowo dotyka zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Zwykle rozpoczyna się w okresie dojrzewania, ale może wystąpić już w wieku pięciu lat lub nawet po 60. roku życia⁷. Dotyka około 130 000 Amerykanów, czyli około jedną osobę na 2000 ludzi⁷. Chociaż narkolepsja jest postrzegana jako względnie rzadkie zaburzenie, jej częstość występowania jest taka sama jak stwardnienia rozsianego⁷.

Narkolepsja może czasami występować rodzinnie, ale często rozwija się bez znanej przyczyny⁸. Uszkodzenie podwzgórza, struktury mózgu, która pomaga regulować sen, może zwiększać ryzyko narkolepsji⁸. Niektóre typy narkolepsji wiążą się ze zmianą neuroprzekaźnika hipokretyną, sygnału chemicznego produkowanego w podwzgórzu⁸.

Idiopatyczna hipersomnia – zaburzenie o nieznanej etiologii

Idiopatyczna hipersomnia to schorzenie powodujące u ludzi bardzo dużą senność w ciągu dnia, nawet po pełnej nocy snu⁹. Idiopatyczna hipersomnia nie jest powszechna, a przyczyna tego schorzenia nie jest znana⁹. Eksperci nie wiedzą, co powoduje idiopatyczną hipersomnię, dlatego czynniki ryzyka nie są znane⁹.

Idiopatyczna hipersomnia charakteryzuje się nadmierną sennością dzienną bez intruzji snu REM, której nie można wyjaśnić innym zaburzeniem⁵. Pacjenci z idiopatyczną hipersomniją często opisują nadmierną senność dzienną, przedłużony czas snu (ponad 10-11 godzin snu nocnego) oraz poważne trudności z porannym budzeniem się (bezwładność senna)³.

Prawdopodobnie idiopatyczna hipersomnia nie jest chorobą, ale kombinacją objawów o wielu przyczynach¹⁰. Nadmierna senność może wynikać z nieprawidłowości mózgu o nieznanej przyczynie – na przykład niektóre osoby z idiopatyczną hipersomniją mają niski poziom histaminy w mózgu¹⁰. Może także być spowodowana infekcjami o niskim stopniu nasilenia o nieznanej etiologii lub uszkodzeniem mózgu¹⁰.

Badacze nadal pracują nad identyfikacją interakcji w mózgu, które wywołują hipersomnolencję¹¹. Możliwe jest, że ludzie mają zwiększenie chemikaliów mózgowych, które są znane z powodowania senności – to zwiększenie może działać podobnie jak tabletka nasenna¹¹. Chociaż badacze nie zidentyfikowali jeszcze konkretnej substancji lub molekuły, która może być zaangażowana w hipersomnolencję, uważają, że oddziałuje z substancją zwaną kwasem gamma-aminomasłowym (GABA), który jest odpowiedzialny za promowanie snu w mózgu¹¹.

Zespół Kleine-Levina – epizodyczna hipersomnia

Zespół Kleine-Levina to rzadkie zaburzenie, w którym osoba doświadcza okresowych napadów nadmiernego snu, zwiększonego spożycia pokarmu oraz nieprawidłowych zmian behawioralnych¹². Przyczyna zespołu Kleine-Levina jest nieznana, ale badacze stawiają hipotezę, że może być dziedziczna i wynikać z upośledzenia części mózgu odpowiedzialnej za regulację takich funkcji jak sen i apetyt¹².

Hipersomnia występuje epizodycznie, towarzysząc narastającemu poczuciu głodu¹³. Nawracające epizody (zwykle więcej niż raz w roku) nadmiernej senności i czasu snu, przy czym każdy epizod utrzymuje się od dwóch dni do pięciu tygodni¹⁴.

Mechanizmy neurobiologiczne

Główna kontrola nad regulacją cyklu sen-czuwanie jest zapewniana przez proces okołodobowy (Process C), który dostarcza sygnał czuwania, oraz proces homeostatyczny (Process S), który utrzymuje stałość snu². Kilka neuroprzekaźników i neuromodulatorów bierze udział w regulacji cyklu sen-czuwanie, jednak wśród nich dwa główne neuroprzekaźniki/neuromodulatory zaangażowane w hipersomnię to hipokretyną (znane również jako oreksyny) i prostaglandyna D2⁵.

Badania sugerują, że w narkolepsji może wystąpić dysfunkcja układu dopaminowego, podczas gdy podobe zaburzenie układu noradrenergicznego może wystąpić w idiopatycznej hipersomnii¹⁵. Obniżone poziomy histaminy w płynie mózgowo-rdzeniowym zgłaszano w pierwotnej hipersomnii, jak również w narkolepsji, ale nie w hipersomniach niezwiązanych z ośrodkowym układem nerwowym, co sugeruje, że histamina może być wskaźnikiem centralnego pochodzenia hipersomni¹⁵.

Znaczący postęp w zrozumieniu patologii narkolepsji, zaburzenia blisko spokrewnionego z pierwotną hipersomniją, został dokonany po odkryciu genów związanych z narkolepsją u zwierząt – genów zaangażowanych w patologię liganda hipokretyną/oreksyny i jego receptora¹⁶. Niskie stężenia hipokretyną-1 i hipokretyną-2 w płynie mózgowo-rdzeniowym u osób z HLA DQB1*0602 zostały również znalezione w pierwotnej hipersomnii, a uogólniony defekt w transmisji hcrt-2 może być obecny w tym zaburzeniu¹⁶.

Różnicowanie z innymi przyczynami senności

Diagnoza centralnych zaburzeń hipersomnolencji wymaga wykluczenia innych przyczyn nadmiernej senności dziennej¹⁷. Lekarze muszą upewnić się, że osoby zdiagnozowane z tymi zaburzeniami nie są senne z powodu jakiegoś innego problemu związanego ze snem lub ogólnym stanem zdrowia¹⁷.

Test wielokrotnej latencji snu (MSLT) to bardzo dobre badanie dla narkolepsji, ale jest mniej czułe dla idiopatycznej hipersomnii³. Diagnoza idiopatycznej hipersomnii opiera się na cechach klinicznych wraz z badaniami mającymi na celu wykluczenie innych przyczyn nadmiernej senności dziennej¹⁸.

Obecnie nie ma lekarstwa na narkolepsję ani idiopatyczną hipersomnię³. Leczenie jest ukierunkowane na łagodzenie objawów nadmiernej senności dziennej i katapleksji³. Ponieważ patofizjologia jest nieznana, leczenie ogranicza się do terapii objawowej i edukacji¹⁸.