Rola cytokin i mediatorów zapalnych w liszaju płaskim jamy ustnej

Cytokiny i mediatory zapalne stanowią fundament molekularnych mechanizmów odpowiedzialnych za rozwój i progresję liszaju płaskiego jamy ustnej. Te białka sygnałowe koordynują odpowiedź immunologiczną i determinują charakter oraz intensywność procesu zapalnego w obrębie błony śluzowej jamy ustnej¹.

Cytokiny prozapalne w patogenezie

Czynnik martwicy nowotworu alfa (TNF-α) odgrywa szczególnie istotną rolę w patogenezie liszaju płaskiego jamy ustnej. Ta prozapalna cytokina jest jednym z najczęściej występujących mediatorów zaangażowanych w rozwój choroby¹. TNF-α pełni różnorodne funkcje w odpowiedzi immunologicznej wrodzonej i nabytej, w tym migrację komórek i fagocytozę¹. Zwiększone poziomy TNF-α w zmianach liszaju płaskiego potwierdzają udział tej cytokiny w mechanizmach chorobotwórczych².

Interferon gamma (IFN-γ) jest kolejną kluczową cytokiną w patogenezie liszaju płaskiego. Miejscowa nadprodukcja IFN-γ przez limfocyty CD4+ w zmianach chorobowych zmniejsza immunosupresyjny efekt TGF-β1 i zwiększa ekspresję głównego układu zgodności tkankowej klasy II na keratynocytach³. IFN-γ koordynuje szeroką gamę aktywności komórkowych poprzez transkrypcyjną kontrolę genów istotnych immunologicznie⁴.

Interleukiny i oś Th17

Interleukina 17 (IL-17) została rozpoznana jako krytyczny mediator w immunopatogenezie liszaju płaskiego⁵. Komórki Th17 to podtyp limfocytów CD4+ Th, które wyrażają czynnik transkrypcyjny RORγt i produkują IL-17⁶. Oprócz IL-17, komórki Th17 produkują również IL-6, TGF-β, IL-21, IL-22 oraz IL-23⁶.

Kilka badań wykazało patogenetyczną rolę IL-17 w liszaju płaskim na podstawie odkryć pokazujących podwyższone stężenie IL-17 w surowicy oraz zwiększoną liczbę komórek Th17 w zmianach chorobowych i jednojądrzastych komórkach krwi obwodowej u pacjentów⁶. Nadmierna ekspresja IL-23 i IL-17 u pacjentów z liszajem płaskim w porównaniu do kontroli sugeruje potencjalną rolę osi IL-23/Th-17 w patogenezie choroby⁵.

Mechanizmy molekularne aktywacji cytokin

Katepsyna K (CTSK) została zidentyfikowana jako jeden z genów zwiększonych w nabłonku zmian chorobowych⁷. Badania wykazały, że CTSK wzmacnia sygnalizację poprzez receptor Toll-podobny 9 (TLR9) w komórkach prezentujących antygen, prowadząc do różnicowania komórek Th17⁷. CTSK może indukować produkcję cytokin związanych z Th17 w komórkach dendrytycznych plazmocytoidalnych CD123+ poprzez sygnalizację TLR9, promując patogenezę liszaju płaskiego⁷.

Szlak JAK/STAT jest aktywowany przez cytokiny, które przekazują swój prozapalny sygnał w dół kaskady⁸. TNF-α i IL-10, interferon gamma, IL-4 oraz IL-8 odgrywają ważną rolę w patogenezie liszaju płaskiego jamy ustnej⁸. Limfocyty CD8+ wyzwalają apoptozę komórek podstawnych nabłonka jamy ustnej, a aktywowane limfocyty CD8+ niszczą podstawne keratynocyty poprzez uwalnianie TNF-α⁸.

Równowaga cytokin przeciwzapalnych

Transformujący czynnik wzrostu beta 1 (TGF-β1) pełni kluczową rolę jako cytokina przeciwzapalna w patogenezie liszaju płaskiego. Słaba ekspresja TGF-β1 została stwierdzona w zmianach chorobowych³. Niedobór TGF-β1 może predysponować do autoimmunologicznego zapalenia limfocytowego³. Równowaga między TGF-β1 a IFN-γ determinuje poziom aktywności immunologicznej w zmianach liszaju płaskiego³.

Interleukina 10 (IL-10) jest ważną cytokiną regulującą równowagę Th1/Th2 i tłumiącą produkcję cytokin prozapalnych oraz proliferację limfocytów T⁹. W liszaju płaskim jamy ustnej obserwowano wysokie poziomy IL-10 zarówno w surowicy, jak i ślinie, co może być związane z odpowiedzią obronnymi gospodarza mającą na celu zapobieganie dodatkowemu uszkodzeniu tkanek przez komórki immunologiczne⁹.

Cytokiny i chemokiny w progresji choroby

Interleukina 6 (IL-6) jest silnie skorelowana z liszajem płaskim jamy ustnej, będąc produkowana na wysokim poziomie przez pacjentów z chorobą, nasilając miejscową odpowiedź zapalną i dyskomfort pacjenta⁹. Podwyższone stężenia IL-6 i neopteryny w ślinie i surowicy pacjentów z erozyjno-atroficzną postacią liszaju płaskiego sugerują, że te substancje mogą być zaangażowane w etiologię tego wariantu choroby².

Rozpuszczalne czynniki wydzielane przez komórki immunologiczne, takie jak interleukiny IL-12, TNF, IFN, IL-17, IL-1 oraz chemokiny CXCL9 i CXCL10, zostały wcześniej zidentyfikowane w zmianach chorobowych i krwi obwodowej pacjentów z liszajem płaskim¹. Te czynniki przyczyniają się do ustanowienia prozapalnego środowiska, które sprzyja atakowaniu nabłonka jamy ustnej¹.

Interakcje między cytokinami

Liszaj płaski charakteryzuje się zaburzeniem równowagi odpowiedzi immunologicznej Th1 i Th2, a cytokiny produkowane przez komórki immunologiczne odgrywają ważną rolę w patogenezie tej choroby¹. Możliwa plastyczność limfocytów Th17 zmieniająca się w zależności od otoczenia, jak również delikatna równowaga i wzajemne powiązania między limfocytami Th1, Th17 i regulatorowymi (Treg), mogą mieć decydujący wkład w patogenezę liszaju płaskiego⁵.

Przewlekły przebieg liszaju płaskiego jamy ustnej może wynikać z aktywacji prozapalnego mediatora NF-κB oraz zahamowania szlaku kontrolnego TGF (TGF-β/smad), co może powodować hiperproliferację keratynocytów prowadzącą do rozwoju białych zmian¹⁰. Te złożone interakcje między różnymi mediatorami zapalnymi determinują ostateczny obraz kliniczny i przebieg choroby.