Pistacia lentiscus

Czym jest Pistacia lentiscus i skąd pochodzi mastyks?

Pistacia lentiscus, znana po polsku jako pistacja kleista lub lentyszek, to zimozielony krzew lub małe drzewo z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Rośnie naturalnie w basenie Morza Śródziemnego – od Maroka i Półwyspu Iberyjskiego, przez Grecję i Turcję, aż po Irak i Iran. Osiąga zazwyczaj 1–4 m wysokości, ma skórzaste, ciemnozielone liście i kuliste owoce, które dojrzewając, zmieniają kolor z czerwonego na czarny.

Największą wartością rośliny jest jej żywica – mastyks, zwany też mastiką lub „Łzami Chios”. Nazwa ta nie jest przypadkowa: najcenniejszy mastyks pochodzi właśnie z greckiej wyspy Chios, gdzie tradycja jego pozyskiwania sięga starożytności. Żywicę uzyskuje się przez delikatne nacinanie kory – wypływa w postaci kropelek przypominających łzy, które po zebraniu suszy się na słońcu. Pod wpływem ciepła twardnieją, tworząc kruche, żółtawe bryłki o charakterystycznym, żywicznym zapachu i lekko gorzkim smaku.

Z jednego drzewa można pozyskać zaledwie około 200 gramów żywicy rocznie – stąd jej wysoka cena i ceniąca jakość certyfikowanych produktów z Chios. Warto wiedzieć, że termin „masticate” (żuć) wywodzi się ze starogreckiego słowa odnoszącego się właśnie do tej żywicy – mastyks był bowiem pierwszą gumą do żucia w historii.

Co zawiera żywica mastyksowa?

Za właściwości mastyksu odpowiadają jego składniki aktywne. Najważniejsze z nich to:

• Kwasy trójterpenowe – m.in. kwas mastikadienonowy, kwas oleanolowy i kwas izomastikadienonowy. To one odpowiadają przede wszystkim za działanie przeciwzapalne i przeciwwrzodowe.
• Tirucallol – alkohol triterpenowy o właściwościach antyoksydacyjnych, chroniący komórki przed uszkodzeniem przez wolne rodniki.
• Alfa-pinen – główny składnik olejku eterycznego, nadający żywicy charakterystyczny, żywiczny aromat przypominający drzewa iglaste. Wykazuje działanie antyseptyczne.

Ta kombinacja terpenów i polifenoli sprawia, że mastyks działa na wielu frontach jednocześnie – łagodzi stan zapalny, zwalcza bakterie i chroni tkanki.

Na jakie dolegliwości stosuje się mastyks?

Mastyks jest stosowany od czasów starożytnych – pisali o nim Hipokrates, Dioskurydes i Galen. Współczesne badania potwierdzają część tradycyjnych zastosowań, szczególnie w obszarze układu pokarmowego:

• Refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) – mastyks może redukować objawy takie jak zgaga, pieczenie w przełyku czy odbijanie.
• Wrzody żołądka i dwunastnicy – wykazuje działanie przeciwwrzodowe, wspomaga ochronę błony śluzowej i może łagodzić dolegliwości bólowe, uczucie pełności i brak apetytu.
• Zapalenie żołądka – działa osłonowo na śluzówkę żołądka, zmniejszając stany zapalne.
• Niestrawność – tradycyjnie stosowany w celu poprawy perystaltyki i łagodzenia dyskomfortu po posiłkach.
• Nieswoiste zapalenie jelit (NZJ) i choroba Leśniowskiego-Crohna – badania wskazują, że mastyks może redukować markery stanu zapalnego i łagodzić objawy takie jak biegunki, wzdęcia i bóle brzucha.

Poza układem pokarmowym, badania sugerują potencjalny wpływ mastyksu na poziom cholesterolu (hamowanie utleniania LDL) oraz glukozy we krwi. Żywica wykazuje też właściwości antybakteryjne wobec bakterii jamy ustnej – może redukować stan zapalny dziąseł, zapobiegać próchnicy i odświeżać oddech.

W jakiej formie stosuje się mastyks i jak go dawkować?

Mastyks jest dostępny w kilku formach – każda ma swoje zastosowanie:

• Żywica w grudkach – naturalna, suszona forma do żucia lub przygotowania nalewki. Tradycyjnie żuta po posiłkach w celu odświeżenia oddechu i wsparcia trawienia.
• Kapsułki i tabletki – najpopularniejsza forma suplementacyjna. Zawierają sproszkowaną żywicę mastyksową. Wygodne w dawkowaniu i przechowywaniu.
• Nalewki (Tinctura masticis composita) – tradycyjny preparat alkoholowy; do przygotowania nalewki domowej stosuje się około 3 łyżeczek żywicy na 1 litr alkoholu.
• Kosmetyki – kremy, maści, balsamy i olejki z mastyksem lub jego pochodnymi (jak Lakesis), stosowane zewnętrznie na skórę.

Najczęściej rekomendowana dzienna dawka mastyksu w suplementach diety wynosi 1000 mg. W badaniach klinicznych dotyczących układu pokarmowego stosowano dawki 350 mg 2–3 razy dziennie przez 14–30 dni. Suplementy zaleca się przyjmować w trakcie posiłków lub przed śniadaniem – w zależności od wskazania producenta. Nie należy przekraczać zalecanej dawki dziennej.

Kto powinien unikać mastyksu?

Mastyks jest generalnie dobrze tolerowany. Rzadkie działania niepożądane – głównie łagodne zaburzenia trawienne, jak nudności czy biegunka – pojawiają się zazwyczaj na początku stosowania i ustępują samoistnie po kilku dniach.

Preparatów z mastyksem nie powinny jednak stosować:

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa.
• Osoby z alergią na rośliny z rodziny Anacardiaceae (nanerczowatych) – istnieje ryzyko reakcji krzyżowej z pistacją właściwą, sumakiem czy nerkowcem.
• Dzieci poniżej 6. roku życia – ze względu na brak danych dotyczących tej grupy wiekowej.

Jeśli przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub leki na cukrzycę, skonsultuj stosowanie mastyksu z farmaceutą lub lekarzem – żywica może nasilać ich działanie.

Podsumowanie – co warto zapamiętać o mastyksie?

Pistacia lentiscus to roślina z bogatą historią leczniczą i udokumentowanym potencjałem zdrowotnym. Jej żywica – mastyks – działa przeciwzapalnie, antybakteryjnie i ochronnie na błonę śluzową przewodu pokarmowego. Najlepiej przebadanym zastosowaniem jest wsparcie przy dolegliwościach żołądkowych: refluksie, niestrawności i wrzodach. W suplementach diety mastyks najczęściej stosuje się w dawce 1000 mg dziennie, a w kosmetyce – jako składnik kremów przeciwstarzeniowych. Wybierając preparat, warto postawić na certyfikowaną żywicę z Chios, która gwarantuje czystość i jakość surowca. Osoby z alergią na pistację i kobiety w ciąży powinny unikać tego składnika.