Drzewo arganowe

Czym jest drzewo arganowe i gdzie rośnie?

Drzewo arganowe, znane naukowo jako Argania spinosa (L.) Skeels, to roślina z rodziny sączyńcowatych (Sapotaceae), będąca jedynym przedstawicielem rodzaju Argania. W polskim nazewnictwie spotykasz je też pod nazwami argania żelazna, żelazodrzew lub olejara żelazna. Przymiotnik „żelazna” nie jest przypadkowy – drewno tej rośliny jest wyjątkowo twarde, co wyróżnia ją spośród wielu innych gatunków.

Argania to endemit – rośnie wyłącznie w jednym miejscu na Ziemi. Jej naturalne stanowiska koncentrują się w południowo-zachodnim Maroku, w regionie Sus (Souss), gdzie zajmuje obszar szacowany na ponad 800 000 hektarów i obejmuje ponad 20 milionów drzew. W 1998 roku UNESCO objęło ten teren ochroną jako Rezerwat Biosfery. Mimo prób sadzenia arganii poza Marokiem – m.in. w Izraelu na pustyni Negew – do dziś nie udało się wdrożyć upraw na większą skalę. To drzewo jest wyjątkowo ściśle związane ze swoim środowiskiem.

Jak wygląda i jak długo żyje argania żelazna?

Drzewo arganowe osiąga zwykle 6–10 metrów wysokości, choć w trudniejszych warunkach przyjmuje formę krzewiastą. Pień jest często poskręcany i sękaty, a gałęzie – cierniste. Liście mają kształt łopatkowaty lub lancetowaty, są skórzaste i zebrane w pęczki na końcach gałęzi. Żółte, drobne kwiaty pojawiają się głównie wiosną – w kwietniu i maju.

Żywotność arganii jest imponująca. Standardowo żyje do 200 lat, ale opisywano również okazy liczące nawet 400 lat. System korzeniowy tej rośliny jest rozbudowany i głęboki – korzenie palowe mogą sięgać nawet 8–30 metrów w głąb ziemi, co pozwala drzewu przetrwać długotrwałe susze. To właśnie dzięki temu arganię uznaje się za klasyczny kserofít – roślinę doskonale przystosowaną do życia w skrajnie suchym terenie.

Owoc arganii – skąd pochodzi olej arganowy?

Owoc drzewa arganowego ma kształt wrzecionowaty lub owalny, długości 2–5 cm. Po dojrzeniu przybiera barwę jasnożółtą, a po wysuszeniu – brązową. Wyglądem przypomina dużą oliwkę. Wewnątrz owocu, pod gorzkim miąższem, ukryte są 1–4 nasiona otoczone wyjątkowo twardą, zdrewniałą tkanką – twardszą niż skorupka orzecha laskowego. Dojrzewanie owoców trwa ponad rok, od kwitnienia do zbioru w czerwcu i lipcu następnego roku.

Nasiona zawierają oleisty bielm – to właśnie z nich tłoczony jest olej arganowy. Jedno drzewo produkuje średnio około 30–40 kg owoców rocznie. Co ciekawe, w trudnych warunkach klimatycznych część drzew owocuje co dwa lub trzy lata, a w czasie suszy owocowanie może całkowicie ustać.

Jak powstaje olej arganowy?

Pozyskiwanie oleju arganowego to proces niezwykle pracochłonny, od wieków wykonywany wyłącznie przez kobiety. Tradycyjna wiedza o ekstrakcji oleju przekazywana jest z pokolenia na pokolenie w lokalnych spółdzielniach. Cały proces odbywa się ręcznie.

1. Owoce są suszone na słońcu, a następnie ręcznie łuszczone, aby odsłonić twarde nasiona.
2. Nasiona są kruszone i mielone – tradycyjnie w kamiennych żarnach – do uzyskania oleistej pasty.
3. Z pasty ręcznie wyciskany jest olej.

Do uzyskania 1 litra oleju potrzeba około 30 kg owoców i kilku godzin intensywnej pracy. Wydajność produkcji jest więc kilkakrotnie niższa niż w przypadku oliwy z oliwek. Poza metodą tradycyjną stosuje się też nowoczesne ekstraktory do tłoczenia na zimno, które wywierają ciśnienie bez podgrzewania, zachowując cenne składniki odżywcze oleju.

Co jeszcze można pozyskać z drzewa arganowego?

Olej to nie jedyny cenny produkt arganii. Z ziaren i liści rośliny pozyskuje się szereg innych substancji, które wzbudzają rosnące zainteresowanie przemysłu kosmetycznego:

• Saponiny – naturalne glikozydy roślinne o zdolności do pienienia się, działające podobnie do mydła. Wykazują właściwości przeciwzapalne i są badane pod kątem zastosowania w dermokosmetykach – m.in. w preparatach dla skóry z fotostarzeniem oraz w produktach do pielęgnacji włosów chroniących przed wysuszeniem i zwiększających ich objętość.
• Proteiny (białka) – zmielone ziarna arganowe są źródłem białek, które na poziomie molekularnym stymulują fibroblasty i keratynocyty, co może przekładać się na działanie regenerujące i przeciwzmarszczkowe w kosmetykach.
• Flawony i procyjanidy – wyizolowane z liści arganii, wykazują właściwości antyoksydacyjne, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i mogą chronić skórę przed promieniowaniem UV.

Berberowie od wieków korzystają z drzewa arganowego w medycynie ludowej. Korzenie stosują wspomagająco w terapii cukrzycy, a napary z liści – w terapii stanów zapalnych błony śluzowej żołądka i biegunek. Olej arganowy był też tradycyjnie stosowany przy schorzeniach skóry, reumatyzmie i chorobach serca.

Jak argania jest wykorzystywana w kosmetyce?

Olej arganowy znalazł szerokie zastosowanie zarówno w pielęgnacji skóry, jak i włosów. Dzięki zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych i witaminy E działa nawilżająco, odżywczo i ochronnie.

W pielęgnacji włosów olej arganowy pomaga odżywić suche i zniszczone pasma, przywraca blask i elastyczność, zapobiega rozdwajaniu końcówek i chroni przed działaniem wysokiej temperatury podczas stylizacji. Sprawdza się jako serum, maska przed myciem lub dodatek do szamponu.

W pielęgnacji twarzy i ciała wspiera utrzymanie prawidłowego nawilżenia skóry, przyczynia się do poprawy jej elastyczności i jest stosowany jako naturalny składnik kremów oraz serum – szczególnie dla skóry dojrzałej i suchej. Jego właściwości przeciwzapalne sprawiają, że bywa polecany przy skórze skłonnej do podrażnień, egzemy czy łuszczycy.

Rola ekologiczna i zagrożenia

Drzewo arganowe pełni niezastąpioną rolę ekologiczną w swoim regionie. Jego rozbudowany system korzeniowy stabilizuje gleby na stokach górskich, zapobiega erozji wietrznej i wodnej oraz chroni przed postępującym pustynnieniem napierającej Sahary. Argania poprawia strukturę gleby, zwiększa jej żyzność i sprzyja bioróżnorodności – tworzy cień i mikroklimat korzystny dla wielu organizmów.

Niestety, obszar lasów arganowych zmniejszył się o ponad 44% między 1970 a 2007 rokiem. Corocznie bezpowrotnie znika wiele tysięcy drzew w wyniku nadmiernego wycinania, nadmiernego wypasu i ekspansji rolnictwa. Zmiana klimatu i rosnąca susza dodatkowo zagrażają temu gatunkowi. Dlatego tak ważne są programy ochrony i odnawiania lasów arganowych, a także próby wdrożenia zrównoważonej uprawy arganii na plantacjach.

Podsumowanie

Drzewo arganowe to wyjątkowy gatunek – endemit z Maroka, który od wieków dostarcza lokalnym społecznościom surowców do życia, leczenia i pielęgnacji. Olej arganowy, pozyskiwany z nasion w żmudnym tradycyjnym procesie, jest bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe, witaminę E i sterole, co czyni go cenionym składnikiem kosmetyków do skóry i włosów. Poza olejem z arganii pozyskuje się też saponiny, białka i flawony – substancje o rosnącym znaczeniu w branży kosmetycznej. Pamiętaj, że autentyczny olej arganowy można rozpoznać m.in. po obecności charakterystycznego sterolu – szotenolu. Jeśli szukasz produktów z arganem, zwróć uwagę na skład i sposób pozyskiwania surowca – najwyżej ceniony jest olej tłoczony na zimno, metodą tradycyjną lub przy użyciu nowoczesnych ekstraktorów bez podgrzewania.