Drzewo arganowe

Czym jest drzewo arganowe i co kryje się w jego owocu?

Drzewo arganowe (Argania spinosa L.) to endemiczny gatunek rosnący głównie w południowo-zachodnim Maroku. Z twardych pestek jego owoców pozyskuje się olej arganowy – złocisty tłuszcz o wyjątkowym składzie biochemicznym, stosowany od wieków w kuchni, medycynie tradycyjnej i pielęgnacji urody⁷⁸. W XIII wieku opisał go arabski lekarz i botanik Ibn Al-Bajtar – jeden z pierwszych zapisów o jego właściwościach leczniczych⁹.

Pod względem chemicznym olej arganowy to niemal w 99% triglicerydy, a w pozostałym 1% kryje się to, co czyni go wyjątkowym: gamma-tokoferol (witamina E, ~600 mg/kg), karotenoidy (w tym β-karoten ~20 mg/kg), fitosterole (schotenol ~46%, spinasterol ~38%), polifenole oraz inne związki bioaktywne¹¹⁰. Spośród kwasów tłuszczowych dominuje kwas oleinowy (~45%) i kwas linolowy (~34%), co oznacza, że ponad 80% tłuszczów to formy nienasycone¹¹.

Liście drzewa arganowego są z kolei bogatym źródłem flawonoidów – przede wszystkim mirycytryny, której zawartość sięga ok. 20 mg na gram suchej masy. To jeden z najwyższych poziomów tego związku wśród roślin użytkowych, a cztery glikozydowe flawonole obecne w liściach służą nawet jako markery chemotaksonomiczne gatunku¹²¹³.

Jak olej arganowy działa na serce i układ krążenia?

Najlepiej udokumentowanym klinicznie działaniem oleju arganowego jest wpływ na profil lipidowy krwi. Kilka badań klinicznych wykazało, że regularne spożywanie oleju arganowego przez kilka tygodni poprawia wskaźniki aterogenności: obniża stężenie LDL-cholesterolu, poprawia stosunek Chol/HDL, TG/HDL, LDL/HDL oraz ApoB/ApoA, a także zmniejsza markery stresu oksydacyjnego w osoczu². Efekty te obserwowano m.in. u pacjentów z niewydolnością nerek leczonych hemodializą.

Za te korzyści odpowiadają dwa mechanizmy. Po pierwsze, fitosterole – schotenol i spinasterol – konkurują z cholesterolem o wchłanianie w jelitach, obniżając jego poziom we krwi². Po drugie, gamma-tokoferol wraz z polifenolami i karotenoidami neutralizuje wolne rodniki tlenowe, chroniąc lipoproteiny przed utlenianiem, co jest jednym z kluczowych etapów powstawania blaszki miażdżycowej¹¹⁴.

W jednym z badań klinicznych z udziałem pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego i towarzyszącym zespołem metabolicznym spożywanie oleju arganowego przyniosło nie tylko złagodzenie bólu i sztywności (mierzone skalami WOMAC, Lequesne i VAS), ale też skromne obniżenie ciśnienia krwi i glikemii¹⁵.

Jakie właściwości ma olej arganowy stosowany na skórę?

Olej arganowy jest jednym z najpopularniejszych składników dermokosmetyków, a jego reputacja ma solidne podstawy biochemiczne. Dzięki wysokiej zawartości kwasów tłuszczowych i witaminy E wchłania się w skórę bez tłustego poślizgu i nie zatyka porów – jego wskaźnik komedogenności wynosi 0, co czyni go bezpiecznym nawet dla cery trądzikowej³. Można go stosować w okolicach oczu i ust, a w czystej postaci jest bezpieczny także do spożycia⁴.

Główne zastosowania miejscowe obejmują:

• Nawilżanie i wzmacnianie bariery skórnej – kwasy oleinowy i linolowy uzupełniają lipidy naskórka, zapobiegając transepidermalnej utracie wody¹⁶.
• Działanie przeciwstarzeniowe – antyoksydanty (witamina E, polifenole) ograniczają uszkodzenia oksydacyjne kolagenu i elastyny, wspierając elastyczność skóry¹⁷¹⁸.
• Łagodzenie stanów zapalnych skóry – właściwości przeciwzapalne mogą przynosić ulgę w egzemie i łuszczycy, choć badania kliniczne w tym zakresie są wciąż ograniczone¹⁹.
• Pielęgnacja włosów – olej wzmacnia strukturę włosa i zmniejsza jego łamliwość²⁰.
• Cera trądzikowa – stosowany w małych ilościach może łagodzić zaczerwienienie; nadmierne ilości mogą jednak nasilać zaskórniki²¹.

W badaniach na zwierzętach miejscowe stosowanie oleju arganowego przyspieszyło gojenie ran oparzeniowych – jednak wyniki te wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych na ludziach⁶²².

Co mówią badania laboratoryjne o działaniu przeciwnowotworowym?

Badania na hodowlach komórkowych wykazały, że polifenole z ekstraktów arganowych hamują namnażanie niektórych linii komórek nowotworowych⁵²³. To wstępne, obiecujące obserwacje – ale wyłącznie z poziomu laboratorium. Nie przeprowadzono dotąd badań klinicznych na ludziach, które potwierdziłyby skuteczność oleju arganowego w zapobieganiu lub leczeniu nowotworów. Nie należy traktować tych wyników jako podstawy do samodzielnych decyzji terapeutycznych.

Skład fitochemiczny – co jeszcze kryje drzewo arganowe?

Miąższ owoców i liście drzewa arganowego zawierają szeroką gamę związków bioaktywnych. Badania fitochemiczne wykazały obecność alkaloidów, polifenoli (kwasów fenolowych: ferulowego, syringowego, p-hydroksybenzoesowego, protokatechowego, wanilinowego, kawowego), flawonoidów (kwercetyny, mirycytryny, epikatechiny, rutyny, hiperzozydu, izokvercetyny), garbarników hydrolizujących i skondensowanych, terpenoidów, kumaryn, antrachinonów oraz saponin²⁴²⁵.

Aktywność antyoksydacyjna ekstraktów z miąższu owoców (IC₅₀ w zakresie 5,83–58,39 µg/ml) jest przypisywana przede wszystkim wysokiej zawartości polifenoli, flawonoidów i garbników – związków zdolnych do oddawania elektronów wolnym rodnikom i chelatowania jonów metali²⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olej arganowy stosowany miejscowo na skórę ma dobry profil bezpieczeństwa – jest niedrażniący w czystej postaci. Jednak produkty złożone zawierające olej arganowy mogą zawierać inne składniki wywołujące reakcje alergiczne. Jeśli po zastosowaniu preparatu z olejem arganowym pojawią się: zaczerwienienie, swędzenie, obrzęk lub wysypka – przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem lub farmaceutą⁴.

Skontaktuj się z lekarzem, zanim zaczniesz regularnie spożywać olej arganowy doustnie (np. jako suplement lub stały element diety), jeśli:

• przyjmujesz leki obniżające cholesterol (statyny, fibraty) lub leki hipotensyjne – możliwe sumowanie efektów lipidowych i przeciwnadciśnieniowych²¹⁵;
• masz cukrzycę i stosujesz leki przeciwcukrzycowe – wstępne badania sugerują wpływ oleju arganowego na glikemię i wrażliwość na insulinę²⁷;
• cierpisz na choroby nerek lub wątroby;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią.

Nie stosuj oleju arganowego ani żadnego preparatu roślinnego jako zamiennika leków przepisanych przez lekarza.

Olej arganowy to wszechstronny produkt – sprawdza się zarówno jako składnik diety wspierającej prawidłowy poziom cholesterolu, jak i jako dermokosmetyk do codziennej pielęgnacji skóry i włosów. Wybierając go do stosowania miejscowego, szukaj produktów zawierających wyłącznie czysty olej arganowy lub sprawdź skład preparatu złożonego. Jeśli chcesz włączyć go regularnie do jadłospisu, potraktuj go jak wartościowy tłuszcz roślinny – np. do sałatek – pamiętając, że jest wysokokaloryczny. Przy jakichkolwiek wątpliwościach dotyczących interakcji z lekami lub stanu zdrowia, porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem.