Menu

Surowce roślinne

Kwazja gorzka

Kwazja gorzka (Quassia amara) to tropikalny krzew, którego kora i drewno należą do najbardziej gorzkich substancji w przyrodzie – quassin jest od 40 000 do 50–60 razy goryczliwszy niż chinina. Za właściwości rośliny odpowiadają głównie kwazzynoidy, a wśród nich quassin, neoquassin, quassimaryna i simalikalakton D. Tradycyjnie stosowana przy zaburzeniach trawienia, braku apetytu, pasożytach jelitowych, gorączce i wszawicy. Badania na zwierzętach wskazują na działanie przeciwcukrzycowe i przeciwmalaryczne, jednak dowody kliniczne u ludzi są nadal ograniczone. Wyciąg z kwazji gorzkiej jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży; długotrwałe stosowanie w dużych dawkach może powodować zaburzenia widzenia. Przed użyciem warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Co to są kwazzynoidy i dlaczego kwazja gorzka jest tak intensywnie gorzka?
Na jakie dolegliwości tradycyjnie stosuje się wyciąg z kwazji gorzkiej?
Co mówią badania na temat działania przeciwpasożytniczego i wpływu na trawienie?
Jakie są skutki uboczne i kto bezwzględnie powinien unikać kwazji gorzkiej?
Z jakimi lekami kwazja gorzka może wchodzić w interakcje?

Czym jest kwazja gorzka i co ją czyni tak wyjątkową?

Kwazja gorzka (Quassia amara) to niewielki wiecznie zielony krzew lub drzewko z rodziny Simaroubaceae, pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej. Kora, drewno i liście rośliny zawierają ponad 25 różnych kwazyznoidów – gorzkich związków organicznych z grupy zdegradowanych triterpenoidów¹. Najważniejszym z nich jest quassin, biała krystaliczna substancja o indeksie goryczki wynoszącym aż 40 000, co czyni ją jedną z najbardziej gorzkich substancji znanych w przyrodzie¹⁹. Dla porównania – chinina, znana z intensywnej goryczki, jest kilkadziesiąt razy mniej gorzka¹⁰.

Wyciąg z kwazji gorzkiej (forma stosowana w preparatach) pozyskuje się głównie z drewna i kory, gdzie stężenie quassinu wynosi zazwyczaj 0,05–0,2%, a łączna zawartość kwazyznoidów sięga około 0,1–0,25% masy drewna¹¹. Obok quassinu w roślinie obecne są neoquassin, quassimaryna, simalikalakton D i E, picrasiny B, H, I, J oraz alkaloidy, m.in. 2-metoksykantyn-6-on i alkaloidy indolowe¹². Fenole roślinne – kwas galusowy, katechiny, rutyna, witeksyna i kwercetyna – uzupełniają profil fitochemiczny o właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne¹³.

Jak kwazja gorzka działa na układ trawienny?

Quassin i pokrewne kwazzynoidy stymulują receptory goryczki (TAS2R) w jamie ustnej, wywołując odruch błędny, który zwiększa wydzielanie śliny, kwasu żołądkowego i żółci¹⁴. W praktyce oznacza to, że już sam kontakt gorzkich związków z językiem uruchamia łańcuch reakcji pobudzających trawienie. Efekt ten jest od wieków podstawą stosowania kwazji jako tzw. bitters – ziołowych gorzkich nalewek na dolegliwości żołądkowe.

W badaniach na zwierzętach wodny wyciąg z kwazji gorzkiej w dawce 1000 µg/kg doustnie istotnie zwiększał perystaltykę jelit¹⁵. Badania na modelach szczurzych wykazały, że ekstrakty z kory hamują powstawanie wrzodów żołądka wywołanych stresem, etanolem i indometacyną w zakresie dawek 25–100 mg/kg, a mechanizm działania obejmuje zwiększenie wydzielania śluzu i syntezę prostaglandyn – naturalnych substancji ochronnych błony śluzowej żołądka¹⁶. Tradycyjne zastosowanie przy braku apetytu, dyspepsji i zaparciach czerpie właśnie z tych właściwości.

Kwazja gorzka a cukrzyca – co mówią badania? W badaniu na szczurach z cukrzycą wywołaną doświadczalnie standaryzowany wyciąg z kwazji gorzkiej podawany doustnie w dawce 100–200 mg/kg przez 14 dni istotnie obniżył stężenie glukozy na czczo i poprawił tolerancję glukozy – efekt porównywalny do glibenklamidu (10 mg/kg)¹⁷. W małym pilotażu klinicznym (58 pacjentów z łagodną lub umiarkowaną cukrzycą typu 2) stosowanie proszku z drewna sercowego w dawce 3 × 500 mg/dobę przez 60 dni obniżyło glikemię na czczo o ok. 19%, glikemię poposiłkową o ok. 22%, a cholesterol całkowity o ok. 10%⁴. Badanie to było jednak niewielkie i wymaga potwierdzenia w większych próbach klinicznych – kwazja gorzka nie może zastępować leczenia cukrzycy.

Czy wyciąg z kwazji gorzkiej działa na pasożyty i wszy?

Tradycyjne zastosowanie kwazji gorzkiej jako środka przeciwpasożytniczego ma najlepsze potwierdzenie naukowe spośród wszystkich wskazań tej rośliny. Nalewka z kwazji była skutecznie stosowana do zwalczania wszawicy głowowej; jedno z badań klinicznych (454 pacjentów) wykazało ok. 99% skuteczność po dwóch aplikacjach miejscowych¹⁸. Quassin w stężeniu 6 ppm niszczy larwy komara Culex quinquefasciatus, co potwierdzono w badaniach laboratoryjnych¹⁹.

W badaniach na zwierzętach wyciąg z kwazji gorzkiej wykazywał aktywność wobec robaczyc jelitowych. Wlewki doodbytnicze ze stężonego naparu tradycyjnie stosowano do usuwania owsicy i glistnicy²⁰. Żel zawierający wyciąg z kwazji gorzkiej (4%) okazał się w badaniach klinicznych porównywalnie skuteczny lub lepszy od standardowych preparatów stosowanych miejscowo w łojotokowym zapaleniu skóry i trądziku różowatym¹⁸. Dane te są obiecujące, lecz wymagają potwierdzenia w większych, kontrolowanych badaniach.

Działanie przeciwmalaryczne – co wykazały badania?

Kwazja gorzka zawiera co najmniej cztery kwazzynoidy o udokumentowanej aktywności przeciwmalarycznej: quassin, neoquassin, simalikalakton D i simalikalakton E²¹. Simalikalakton D wykazuje aktywność wobec Plasmodium falciparum (opornego na chlorochinę) już w stężeniach nanomolarnych i działa synergistycznie z atowakwonem²². Badania na myszach potwierdziły aktywność in vivo wobec Plasmodium berghei²³. Wszystkie te wyniki pochodzą jednak z badań laboratoryjnych i na zwierzętach – kwazja gorzka nie jest zatwierdzonym lekiem przeciwmalarycznym i nie powinna zastępować sprawdzonej terapii.

Jakie są skutki uboczne i działania niepożądane?

Kwazja gorzka stosowana w ilościach spożywczych (np. jako składnik napojów gorzkich) jest uznawana za bezpieczną. W dawkach leczniczych może natomiast wywoływać niepożądane reakcje. Najczęściej zgłaszane to podrażnienie błon śluzowych jamy ustnej, gardła i przewodu pokarmowego, nudności i wymioty²⁴. W bardzo dużych dawkach opisywano zaburzenia rytmu serca – jednak większość osób wymiotuje zanim osiągnie tak wysoką dawkę²⁴.

Zaburzenia widzenia i ślepota – zgłaszane przy długotrwałym stosowaniu w dużych dawkach⁶²⁴.
Działanie antyfertylitatywne u mężczyzn – w badaniach na szczurach quassin obniżał masę jąder, najądrzy i pęcherzyków nasiennych oraz poziomy testosteronu, LH i FSH; efekty były odwracalne po 8 tygodniach od odstawienia²⁵.
Hipoglikemia – ryzyko nadmiernego obniżenia cukru we krwi przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwcukrzycowych²⁶.
Zaburzenia elektrolitowe – działanie przeczyszczające może obniżać poziom potasu⁷.

Interakcje z lekami – o czym musisz wiedzieć:

Digoksyna – kwazja gorzka może obniżać poziom potasu (efekt przeczyszczający), co nasila ryzyko działań niepożądanych digoksyny⁷²⁷.
Diuretyki – połączenie z lekami moczopędnymi może zbyt mocno obniżyć poziom potasu²⁸.
Leki przeciwcukrzycowe – ryzyko hipoglikemii; konieczne monitorowanie glikemii i ewentualna korekta dawek leków²⁶.
Antacidy, inhibitory pompy protonowej (IPP), blokery H₂ – kwazja gorzka zwiększa wydzielanie kwasu żołądkowego, co może zmniejszać skuteczność tych leków⁸.
Leki metabolizowane przez CYP1A1 – kwazzynoidy mogą hamować ten enzym wątrobowy, zmieniając stężenie niektórych leków (np. teofiliny)²⁹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kwazja gorzka jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży – badania wykazały ryzyko uszkodzenia komórek i działanie poronne; należy jej unikać również w trakcie karmienia piersią⁵. Skonsultuj się z lekarzem przed zastosowaniem, jeśli:

chorujesz na cukrzycę lub stosujesz leki obniżające poziom cukru we krwi,
przyjmujesz digoksynę lub inne leki nasercowe,
stosujesz leki moczopędne lub masz problemy z poziomem elektrolitów,
przyjmujesz leki zobojętniające kwas żołądkowy, IPP lub blokery H₂,
planujesz zabieg operacyjny – kwazja gorzka powinna być odstawiona co najmniej 2 tygodnie przed operacją ze względu na ryzyko hipoglikemii³⁰,
jesteś mężczyzną starającym się o dziecko – ze względu na udokumentowane działanie antyfertylitatywne w badaniach na zwierzętach²⁵.

Natychmiast przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli zauważysz zaburzenia widzenia, nieregularną pracę serca, nasilone wymioty lub silne bóle brzucha.

W jakich postaciach można stosować wyciąg z kwazji gorzkiej?

Wyciąg z kwazji gorzkiej dostępny jest w kilku formach. Nie ustalono jednolitych, zatwierdzonych dawek klinicznych – poniższe zakresy pochodzą z tradycji zielarskiej i wstępnych badań, a nie z wytycznych towarzystw medycznych. Zawsze stosuj się do wskazówek producenta i skonsultuj się ze specjalistą.

Postać	Orientacyjna dawka tradycyjna	Uwagi
Proszek z kory/drewna	1–2 g z ciepłą wodą, 30 min przed posiłkiem	Stosować krótkotrwale³¹
Wyciąg płynny (1:5 w etanolu)	10–20 kropli 2–3 × dziennie rozcieńczone w wodzie	Pobudzanie apetytu, wsparcie trawienia³¹
Kapsułki standaryzowane	50–100 mg kwazyznoidów, 1–2 kapsułki po posiłku	Brak oficjalnych wytycznych dawkowania³²
Napar/odwar z wiórów drewna	5 g drewna na 250 ml wody, gotować 10 min	Tradycyjne stosowanie w dyspepsji³¹
Nalewka (stosowanie miejscowe)	Jednokrotna lub dwukrotna aplikacja w ciągu tygodnia	Zwalczanie wszawicy głowowej³³

Pamiętaj, że kwazja gorzka jest preparatem przeznaczonym do stosowania w małych ilościach i przez ograniczony czas. Jeśli dolegliwości nie ustępują po kilku dniach lub nasilają się, skonsultuj się z lekarzem. Nie stosuj jej jako zamiennika leczenia farmakologicznego jakiejkolwiek choroby.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest kwazja gorzka i skąd pochodzi?

Kwazja gorzka (Quassia amara) to wiecznie zielony krzew lub małe drzewko z rodziny Simaroubaceae, pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej – szczególnie z Brazylii, Surinamu i Kostaryki³⁴. Kora i drewno rośliny zawierają ponad 25 różnych kwazyznoidów, które odpowiadają za intensywną goryczność i właściwości lecznicze¹.

Dlaczego kwazja gorzka jest tak gorzka?

Za intensywną goryczność odpowiada quassin – jeden z najbardziej gorzkich związków znanych w przyrodzie, o indeksie goryczki 40 000¹. Dla porównania, kwazja gorzka jest kilkadziesiąt razy bardziej gorzka niż chinina¹⁰. Quassin stymuluje receptory goryczki TAS2R w jamie ustnej, co uruchamia odruchowe wydzielanie soków trawiennych¹⁴.

Na jakie dolegliwości stosuje się wyciąg z kwazji gorzkiej?

Tradycyjnie wyciąg z kwazji gorzkiej stosuje się przy braku apetytu, niestrawności, zaparciach, pasożytach jelitowych, gorączce i wszawicy³⁵. Badania na zwierzętach sugerują też działanie przeciwcukrzycowe i przeciwmalaryczne, lecz dowody kliniczne u ludzi są ograniczone⁴.

Czy kwazja gorzka skutecznie zwalcza wszy?

Wstępne dane kliniczne są obiecujące – w badaniu z udziałem 454 pacjentów dwie aplikacje nalewki z kwazji gorzkiej w ciągu tygodnia dały ok. 99% skuteczność w zwalczaniu wszawicy głowowej¹⁸. Wcześniejsze doniesienia wskazują, że już jednorazowe zastosowanie może zabić wszy, choć mogą one powrócić³³.

Czy kwazja gorzka jest bezpieczna dla kobiet w ciąży?

Nie – kwazja gorzka jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży. Może powodować uszkodzenie komórek i nudności, a badania na zwierzętach wykazały działanie antyfertylitatywne⁵. Należy unikać jej również w trakcie karmienia piersią ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa⁵.

Czy kwazja gorzka wpływa na poziom cukru we krwi?

Tak – kwazja gorzka może obniżać poziom cukru we krwi. W badaniu na zwierzętach standaryzowany wyciąg w dawce 100–200 mg/kg obniżał glikemię na czczo porównywalnie do glibenklamidu¹⁷. Osoby z cukrzycą stosujące leki hipoglikemizujące powinny uważnie monitorować glikemię i skonsultować stosowanie kwazji z lekarzem²⁶.

Z jakimi lekami kwazja gorzka może wchodzić w interakcje?

Kwazja gorzka może wchodzić w interakcje z digoksyną (obniżając poziom potasu, nasila jej toksyczność), lekami moczopędnymi (ryzyko nadmiernego ubytku potasu), lekami przeciwcukrzycowymi (ryzyko hipoglikemii) oraz lekami zobojętniającymi kwas żołądkowy, IPP i blokerami H₂ (zmniejszenie ich skuteczności)⁷⁸.

Czy kwazja gorzka wpływa na płodność?

W badaniach na samcach szczurów metanolowy wyciąg z drewna kwazji gorzkiej istotnie obniżał masę jąder i pęcherzyków nasiennych oraz poziomy testosteronu, LH i FSH; efekty ustępowały po 8 tygodniach od odstawienia²⁵. Quassin zidentyfikowano jako substancję czynną odpowiedzialną za te efekty³⁶. Mężczyźni planujący potomstwo powinni unikać tej rośliny.

Czy długotrwałe stosowanie kwazji gorzkiej jest bezpieczne?

Nie – długotrwałe stosowanie w dużych dawkach może powodować zaburzenia widzenia, a nawet ślepotę⁶²⁴. Zaleca się stosowanie przez ograniczony czas i w małych ilościach; nie przeprowadzono dotąd wystarczających badań nad bezpieczeństwem długotrwałego użycia³⁷.

Czy kwazja gorzka działa przeciwmalaryczne?

W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach kwazzynoidy – szczególnie simalikalakton D i E – wykazują silną aktywność wobec Plasmodium falciparum, w tym szczepów opornych na chlorochinę²². Są to jednak wyniki badań przedklinicznych; kwazja gorzka nie jest zatwierdzonym lekiem przeciwmalarycznym i nie powinna zastępować sprawdzonego leczenia³⁸.

Czy kwazja gorzka ma właściwości przeciwzapalne?

Badania na zwierzętach wykazały, że heksanowy wyciąg z kory podany dootrzewnowo zmniejszał obrzęk indukowany karageniną i wykazywał działanie przeciwbólowe poprzez mechanizmy nieopioidowe³⁹. Aktywność przeciwzapalna była też obserwowana w modelu makrofagów stymulowanych LPS⁴⁰. Wyniki te nie zostały jeszcze potwierdzone w badaniach klinicznych.

Jakie formy wyciągu z kwazji gorzkiej są dostępne?

Kwazja gorzka dostępna jest jako suszone wióry/kora do przygotowania naparu lub odwaru, proszek do kapsułek, wyciąg płynny w etanolu oraz standaryzowane kapsułki z kwazyznoidami³¹. Nie ustalono oficjalnych dawek terapeutycznych – brak jest wytycznych agencji regulacyjnych dotyczących dawkowania³².

Czy kwazja gorzka może powodować wymioty?

Tak – intensywna goryczka quassinu może działać emetycznie, szczególnie u wrażliwych osób i przy wyższych dawkach⁴¹. Przy bardzo dużych dawkach większość osób wymiotuje zanim osiągnie stężenie toksyczne dla serca²⁴.

Historia i tradycyjne zastosowania kwazji gorzkiej na świecie

Kwazja gorzka od stuleci jest jedną z najważniejszych roślin leczniczych Amazonii. W Kostaryce nosi nazwę Hombre Grande – „Silny Mężczyzna” – i tradycyjnie pije się jej napar przy bólach brzucha, gorączce i pasożytach⁴². W Brazylii stosuje się ją jako tonik trawienny, środek oczyszczający krew i lek na malarię⁴³. W Europie i Ameryce Północnej trafiła do aptek już w XVIII wieku jako składnik gorzkich tonizujących nalewek żołądkowych, a jej gorzka zasada stanowi bazę słynnych Angostura Bitters⁴⁴. Ciekawostką jest, że drewno kwazji gorzkiej służyło historycznie jako naturalny środek owadobójczy – wióry moczono w wodzie, a następnie opryskiwano rośliny ogrodowe zamiast syntetycznych pestycydów⁴⁵.

Kwazja gorzka w badaniach nad nową generacją leków

Kwazzynoidy z kwazji gorzkiej – szczególnie simalikalakton D i E – są aktywnie badane jako potencjalne szablony do projektowania nowych leków przeciwmalarycznych i przeciwnowotworowych⁴⁶. Simalikalakton E był przedmiotem kilku patentów (2009–2015) dotyczących leczenia czerniaka, przewlekłej białaczki szpikowej i szpiczaka⁴⁷. Są to jednak wyniki badań laboratoryjnych i na zwierzętach – żaden z tych związków nie uzyskał dotąd statusu zatwierdzonego leku. Quassin bada się też jako inhibitor DPP-IV – enzymu istotnego w terapii cukrzycy typu 2⁴⁸. Perspektywy są obiecujące, ale do przekształcenia tych wyników w terapię kliniczną droga jest jeszcze długa.

Kwazja gorzka a łojotokowe zapalenie skóry i trądzik różowaty

Jednym z ciekawszych współczesnych zastosowań wyciągu z kwazji gorzkiej jest dermatologia. W badaniach klinicznych żel zawierający 4% wyciągu z kwazji gorzkiej okazał się porównywalnie skuteczny lub lepszy od standardowych preparatów miejscowych stosowanych w łojotokowym zapaleniu skóry i trądziku różowatym¹⁸. Mechanizm działania łączy aktywność przeciwpasożytniczą (kwazja zwalcza Demodex – roztocza powiązanego z trądzikiem różowatym) z właściwościami przeciwzapalnymi polifenoli roślinnych¹³. Preparaty miejscowe z kwazją gorzkiej są uznawane za prawdopodobnie bezpieczne przy stosowaniu na skórę⁴⁹.