Mahoniowiec

Czym jest mahoniowiec i co go wyróżnia spośród roślin leczniczych?

Mahoniowiec pospolity, znany pod łacińską nazwą Mahonia aquifolium, to zimozielony krzew z rodziny berberysowatych (Berberidaceae), pochodzący z zachodniej części Ameryki Północnej. Do Europy trafił w pierwszej połowie XVIII wieku i dziś jest powszechnie uprawiany jako roślina ozdobna – jego ciemnozielone, kolczaste liście i żółte kwiaty zdobią wiele polskich ogrodów. Niewielu jednak wie, że ta pospolita roślina ma długą historię zastosowań leczniczych. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej stosowali ją od wieków przy chorobach skóry, ranach i infekcjach.

Surowcem zielarskim są przede wszystkim kora, korzenie i pędy mahoniowca. Zawierają one alkaloidy izochinolinowe, w tym berberynę, berbaminę, palmatynę, oksyakantynę, jatroryzinę i magnoflorynę. Berberyna jest uważana za główny składnik aktywny – to właśnie jej przypisuje się większość udokumentowanych właściwości leczniczych rośliny. Liście mahoniowca są bogatsze w fenolokwasy, natomiast owoce dostarczają witamin (A, C, E), antocyjanów, pektyn i kwasów organicznych.

W aptekach dostępny jest przede wszystkim wyciąg z kory mahoniowca (Mahoniae cortex extractum), stosowany zewnętrznie w postaci kremów i maści.

Jak działa wyciąg z kory mahoniowca? Mechanizmy działania

Działanie terapeutyczne mahoniowca jest wielokierunkowe. Berberyna i pozostałe alkaloidy wpływają na skórę na kilku poziomach jednocześnie:

• Działanie przeciwzapalne – wyciąg silnie hamuje enzym lipooksygenazę, odpowiedzialny za syntezę leukotrienów, czyli związków wywołujących stan zapalny. Ogranicza też aktywność cyklooksygenazy, co przekłada się na zmniejszenie stężenia prostaglandyny E2 – jednego z kluczowych mediatorów bólu i zapalenia.
• Działanie antyproliferacyjne – berberyna wbudowuje się w nić DNA keratynocytów (komórek skóry), hamując ich nadmierne namnażanie. Nadmierna proliferacja keratynocytów to jeden z głównych mechanizmów łuszczycy.
• Działanie immunomodulujące – wyciąg obniża stężenie markerów zapalnych, takich jak ICAM-1, CD-3 i HLA-DR, oraz zmniejsza naciek limfocytów T w zmianach łuszczycowych.
• Działanie przeciwbakteryjne – alkaloidy mahoniowca wykazują aktywność wobec wielu szczepów bakterii, m.in. gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i Propionibacterium acnes – bakterii odpowiedzialnej za trądzik.
• Działanie przeciwgrzybicze – berberyna i pozostałe alkaloidy wykazują aktywność wobec drożdżaków z rodzaju Candida, co może być przydatne przy grzybiczych infekcjach skóry i błon śluzowych.
• Działanie antyoksydacyjne – ekstrakty z liści i kory mahoniowca neutralizują wolne rodniki, obniżają poziom markerów stresu oksydacyjnego i zmniejszają stężenie TNF-alfa.

Łuszczyca i atopowe zapalenie skóry – co mówią badania kliniczne?

To właśnie w dermatologii mahoniowiec ma najlepiej udokumentowane działanie. Przeprowadzono kilkanaście badań klinicznych, w tym randomizowane próby kontrolowane, oceniające skuteczność wyciągu z kory mahoniowca u pacjentów z łuszczycą i atopowym zapaleniem skóry (AZS).

W badaniach nad łuszczycą stosowano najczęściej krem lub maść z 10% ekstraktem z kory mahoniowca, aplikowaną miejscowo przez 12 tygodni. Wyniki były zachęcające:

• W jednym z badań z udziałem 433 pacjentów wynik skali PASI (mierzącej nasilenie łuszczycy) spadł ze średnio 5,5 do 2,3 punktu po 12 tygodniach – poprawa objawów wystąpiła u ponad 81% uczestników.
• W innym badaniu średni wynik PASI obniżył się z 5,6 do 1,4 po 12 tygodniach stosowania kremu trzy razy dziennie, a poprawa utrzymywała się miesiąc po zakończeniu terapii.
• W badaniu z udziałem 200 pacjentów z łuszczycą łagodną do umiarkowanej wynik PASI spadł z 6,93 do 3,35 po 12 tygodniach, a jakość życia pacjentów istotnie wzrosła.
• Pierwsze objawy poprawy – redukcja łuszczenia – były widoczne już po pierwszym tygodniu stosowania. Grubość blaszek łuszczycowych zmniejszała się w 2.–4. tygodniu, a zaczerwienienie ustępowało stopniowo.

W badaniach porównawczych wyciąg z mahoniowca wypadał porównywalnie lub lepiej niż standardowe leki miejscowe (kalcypotriol, tazaroten) w ocenie samych pacjentów. W badaniu bezpośrednio porównującym mahoniowiec z ditranoldem (sprawdzonym lekiem na łuszczycę) ditranól wykazał nieco silniejsze działanie na markery zapalne, choć oba preparaty uznano za skuteczne.

W przypadku atopowego zapalenia skóry przeprowadzono jedno badanie z udziałem 42 dorosłych pacjentów. Po 12 tygodniach stosowania kremu trzy razy dziennie wskaźnik EASI (oceniający nasilenie AZS) spadł aż o 97%. Ponad 93% uczestników oceniło leczenie jako „lepsze” lub „znacznie lepsze” w porównaniu z brakiem leczenia.

Trądzik i inne zastosowania dermatologiczne

Mahoniowiec ma też potencjalne zastosowanie w leczeniu trądziku – choć brakuje tu badań klinicznych na ludziach. W badaniach laboratoryjnych berberyna, jatroryzyna i surowy wyciąg z mahoniowca wykazały silną aktywność wobec 20 szczepów Propionibacterium acnes izolowanych ze zmian trądzikowych. W badaniu na zwierzętach berberyna hamowała lipogenezę (wytwarzanie sebum) w gruczołach łojowych o 63%, co sugeruje, że mogłaby ograniczać powstawanie zaskórników i stanów zapalnych w trądziku.

Wyciąg z mahoniowca jest też stosowany w maściach i kremach na grzybice skóry, ze względu na aktywność wobec drożdżaków Candida.

Czy mahoniowiec jest bezpieczny? Skutki uboczne i tolerancja

Preparaty miejscowe z wyciągiem z kory mahoniowca są generalnie dobrze tolerowane. W badaniach klinicznych ponad 82% pacjentów oceniało tolerancję jako dobrą lub bardzo dobrą. Działania niepożądane były rzadkie i łagodne – obejmowały głównie:

• pieczenie lub swędzenie skóry w miejscu aplikacji (u niewielkiej liczby pacjentów),
• rzadko – reakcję alergiczną w postaci wysypki,
• przy stosowaniu doustnym w wyższych dawkach – nudności, biegunkę i ogólne złe samopoczucie.

Mniej niż 1% uczestników badań zgłaszało poważniejsze reakcje skórne. Przed rozpoczęciem stosowania kremów warto wykonać test na małym fragmencie skóry, by wykluczyć nadwrażliwość. Nie należy spożywać pestek owoców mahoniowca – zawierają substancje potencjalnie szkodliwe. Długotrwałe stosowanie preparatów doustnych z berberynę powinno odbywać się z monitorowaniem funkcji wątroby.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o mahoniowcu?

Wyciąg z kory mahoniowca to dobrze przebadany składnik preparatów dermatologicznych, szczególnie przydatny przy łuszczycy i atopowym zapaleniu skóry. Badania kliniczne potwierdzają, że 10% krem lub maść stosowana regularnie przez 12 tygodni przynosi istotną poprawę – redukcję łuszczenia, zmniejszenie grubości blaszek i ustępowanie zaczerwienienia. Efekty przy stosowaniu miejscowym są widoczne już po 1–2 tygodniach. Preparat jest dobrze tolerowany przez większość pacjentów, a działania niepożądane są rzadkie i łagodne. Pamiętaj jednak, że mahoniowiec nie jest wskazany w ciąży, laktacji i może wchodzić w interakcje z kilkoma grupami leków – przed rozpoczęciem stosowania warto omówić to z farmaceutą lub lekarzem.