Kasja zachodnia

Czym jest kasja zachodnia i jakie ma nazwy?

Kasja zachodnia (Cassia occidentalis L., znana też jako Senna occidentalis) to jednoroczna lub wieloletnia roślina z rodziny bobowatych, wywodząca się z tropikalnych i subtropikalnych regionów świata⁶. W języku angielskim bywa nazywana Coffee senna (senna kawowa), Foetid Cassia (kasja cuchnąca) lub Negro coffee – ta ostatnia nazwa pochodzi od zwyczaju prażenia nasion i używania ich jako substytutu kawy⁶. W tradycji ajurwedyjskiej roślina nosi nazwę Kasamarda, w hindi zaś – Chakunda lub Kasonda.

Wyciąg z kasji zachodniej (substancja podrzędna) uzyskuje się z różnych części rośliny – liści, nasion, korzeni i łodyg – każda z nich ma nieco inny skład chemiczny i inne zastosowanie w tradycyjnej medycynie. Roślina od stuleci jest składnikiem preparatów ajurwedyjskich i stosowana w medycynie ludowej Afryki, Azji i Ameryki Południowej⁷.

Co zawiera kasja zachodnia – skład fitochemiczny

Kasja zachodnia należy do roślin o wyjątkowo bogatym i zróżnicowanym składzie. Zidentyfikowano w niej ponad 30 związków aktywnych biologicznie, rozmieszczonych w różnych częściach rośliny¹.

Dominującą grupą są antrachinony i ich glikozydy: emodyna, aloemodyna, chryzofenal, fizjon, kwas chryzofanowy, chryzorobina, chryso-obtuzyna i aurantioobtuzyna. To właśnie antrachinony odpowiadają za działanie przeczyszczające rośliny¹². Oprócz nich w liściach i nasionach obecne są:

• Flawonoidy – apigenina, chryzoeriol, C-glikozydowe flawonoidy i różne glikozydy flawonoidowe¹².
• Garbniki i polifenole – w liściach (ekstrakt wodny) stwierdzono 0,62–0,81 g równoważnika kwasu galusowego na 100 g suchej masy; garbniki skondensowane: 0,26–0,49 g/100 g s.m.⁸.
• Ksantony – kasjolina, islandicyna, helmintosporyna, ksantoryna⁹.
• Alkaloidy – m.in. N-metylomorfolina izolowana z nasion¹⁰.
• Sterole – kampesterol, fitosterole¹¹.
• Olejki eteryczne – obecne w liściach, korzeniach i nasionach¹².

Nasiona zawierają dodatkowo polisacharydy, galaktomannan, kwasy tłuszczowe i dianthronowe pochodne antrachinonu (antronowe i antrachinonowe formy reiny i fizjonu)²¹³. Skład jakościowy jest zbliżony niezależnie od regionu geograficznego – badania próbek z różnych części Senegalu potwierdziły jednorodny profil fitochemiczny liści¹⁴.

Jakie właściwości przypisuje się kasji zachodniej w badaniach przedklinicznych?

Badania laboratoryjne i eksperymenty na zwierzętach wykazały kilka obszarów aktywności biologicznej wyciągu z kasji zachodniej. Poniżej zestawienie najlepiej udokumentowanych właściwości – z zastrzeżeniem, że żadna z nich nie jest potwierdzona klinicznie u ludzi.

Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Olejek eteryczny uzyskany z liści, korzeni i nasion wykazywał aktywność wobec bakterii i grzybów w warunkach laboratoryjnych¹⁵. W jednym z badań ekstrakty z korzeni hamowały wzrost Escherichia coli i Staphylococcus aureus, uzyskując strefy zahamowania ok. 22 mm – wynik porównywalny ze standardowymi antybiotykami w tym samym modelu badania³. Aktywność tę przypisuje się głównie antrachinonie emodynie oraz olejkom eterycznym¹⁶.

Działanie przeciwzapalne. Ekstrakt octanowo-etylowy z korzeni kasji zachodniej hamował w hodowlach komórek makrofagów (RAW 264.7) wytwarzanie cytokin prozapalnych TNF-α i IL-1β oraz tlenku azotu (NO) po stymulacji LPS. Wartości IC₅₀ wynosiły 21,3–43,1 µg/ml³¹⁷. To wyniki wyłącznie in vitro.

Działanie hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby). W modelach szczurzych wodnoetanolowe ekstrakty z liści kasji zachodniej zmniejszały aktywność aminotransferaz (wskaźników uszkodzenia wątroby) i zwiększały aktywność dysmutazy ponadtlenkowej (SOD) po zatruciu paracetamolem⁴. Podobne efekty opisano w odniesieniu do uszkodzenia wywołanego etanolem¹⁸. Kasja zachodnia jest tradycyjnym składnikiem ajurwedyjskich preparatów stosowanych w chorobach wątroby¹⁹.

Działanie hipoglikemizujące. Etanolowy ekstrakt z korzeni podawany doustnie szczurom z doświadczalną hiperglikemią (200 mg/kg) obniżał stężenie glukozy we krwi – efekt porównywalny z glibenklamidem w dawce 10 mg/kg²⁰. Wyniki te dotyczą modelu zwierzęcego i nie mogą być podstawą stosowania rośliny w cukrzycy u ludzi.

Działanie przeczyszczające. Antrachinony zawarte w nasionach i liściach mają udokumentowane działanie laksatywne. To właśnie ta właściwość była historycznie najszerzej wykorzystywana w tradycyjnej medycynie²¹²².

Inne aktywności w badaniach wstępnych. Opisywano również aktywność przeciwmalaryczną (ekstrakt z kory korzeni wykazał ponad 60% aktywności wobec pasożytów malarii in vivo, jednak wynik nie był statystycznie istotny)²³, cytotoksyczność wobec linii komórek nowotworowych in vitro²⁴, działanie przeciwutleniające powiązane z zawartością polifenoli²⁵ oraz aktywność antytrypanosomalną²⁶. Wszystkie te wyniki mają charakter wstępny.

Toksyczność kasji zachodniej – co mówią badania?

Kasja zachodnia ma dobrze udokumentowany profil toksyczności, który musi być uwzględniony przy każdej rozmowie o jej zastosowaniu. To jeden z ważniejszych aspektów tej rośliny, często pomijany w popularnych opisach.

W badaniach na zwierzętach dawki już od 0,05% masy ciała wywoływały ostre uszkodzenie wątroby i mięśni (miotoksyczność)⁵. Wyższe dawki (do 0,5% m.c.) nasilały te efekty. Nasiona okazały się szczególnie niebezpieczne – ich spożycie przez zwierzęta prowadziło do utraty masy ciała i uszkodzenia narządów wewnętrznych²⁸. Odnotowano również toksyczność reprodukcyjną u samic szczurów²⁸.

Co istotne, toksyczność nasion obserwowano także u dzieci – przypadkowe lub celowe spożycie dużych ilości nasion wiązało się z poważnymi działaniami niepożądanymi⁵. Nasiona kasji zachodniej zawierają toksalbuminę oraz N-metylomorfolinę – związki o udokumentowanym potencjale toksycznym².

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kasja zachodnia nie jest w Polsce zarejestrowanym lekiem ani suplementem diety o potwierdzonym bezpieczeństwie. Jeśli rozważasz jej stosowanie lub zetknąłeś się z preparatem ją zawierającym, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą – szczególnie w następujących sytuacjach:

• Dzieci i młodzież: nasiona kasji zachodniej wykazały toksyczność u dzieci; roślina nie powinna być im podawana w żadnej formie bez wyraźnego zalecenia lekarza⁵.
• Ciąża i karmienie piersią: odnotowano toksyczność reprodukcyjną w badaniach na zwierzętach²⁸; stosowanie w ciąży i podczas laktacji jest przeciwwskazane.
• Choroby wątroby: mimo przypisywanego działania hepatoprotekcyjnego, udokumentowana hepatotoksyczność rośliny sprawia, że osoby z chorobami wątroby są szczególnie narażone na ryzyko.
• Cukrzyca i leczenie hipoglikemizujące: jeśli przyjmujesz leki obniżające cukier, wyciąg z kasji zachodniej może potencjalnie nasilać ich działanie²⁰ – ryzyko hipoglikemii.
• Choroby nerek i zaburzenia elektrolitowe: działanie przeczyszczające antrachinon może nasilać utratę elektrolitów.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na numer alarmowy (112) lub do centrum zatruć (22 701 30 00), jeśli po spożyciu preparatów zawierających kasję zachodnią wystąpią:

• żółtaczka (zażółcenie skóry lub białkówek oczu), silny ból brzucha, wymioty – mogące wskazywać na uszkodzenie wątroby,
• osłabienie mięśni, bóle mięśniowe, ciemne zabarwienie moczu – mogące wskazywać na miotoksyczność,
• objawy u dziecka po spożyciu nasion – wymagają natychmiastowej konsultacji lekarskiej.

Kasja zachodnia to roślina o interesującym profilu fitochemicznym i długiej historii stosowania w medycynie tradycyjnej. Badania laboratoryjne potwierdzają obecność biologicznie aktywnych związków – antrachinon, flawonoidów, ksantonów. Jednak brak rzetelnych badań klinicznych u ludzi przy jednocześnie udokumentowanej toksyczności sprawia, że jej stosowanie bez nadzoru medycznego jest nieuzasadnione. Jeśli szukasz preparatu roślinnego na konkretną dolegliwość, zapytaj farmaceutę o bezpieczne i przebadane alternatywy.