Szczyr

Czym jest szczyr trwały i gdzie go spotkasz?

Szczyr trwały (Mercurialis perennis) to bylina z rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae), rosnąca w Polsce na całym obszarze kraju – od nizin po dolne regiony górskie. Znajdziesz go przede wszystkim w cienistych lasach liściastych i mieszanych, na glebach próchniczych, zasobnych w azot. Jest nawet gatunkiem charakterystycznym dla żyznych buczyn i grądów. Dorasta do 20–30 cm wysokości, ma pełzające kłącze i kanciastą łodygę, a kwitnie od kwietnia do lipca. W Polsce naturalnie rośnie jeden gatunek z rodzaju Mercurialis – właśnie szczyr trwały.

Podobne właściwości lecznicze ma spokrewniony szczyr roczny (Mercurialis annua), który kwitnie od maja do października i częściej spotykany jest przy polach uprawnych i ugorach. To on najczęściej był przedmiotem badań fitochemicznych i zastosowań zielarskich.

Co zawiera szczyr i dlaczego działa?

Za właściwości lecznicze szczyru odpowiada bogaty skład chemiczny. W roślinie zidentyfikowano m.in.:

• Merkurialinę (metyloaminę, trójmetyloaminę) – związki azotowe charakterystyczne dla tego rodzaju roślin, odpowiadające częściowo za działanie rozwalniające i moczopędne.
• Saponiny (ok. 1%) – działają wykrztuśnie i wspomagają oczyszczanie błon śluzowych.
• Flawonoidy (rutyna, izoramnetyna) – mają właściwości przeciwzapalne i uszczelniają naczynia krwionośne.
• Kwas p-kumarowy i kwas ferulowy – polifenole o działaniu antyoksydacyjnym i przeciwzapalnym.
• Hermidynę – związek heterocykliczny charakterystyczny dla szczyru.
• Olejek eteryczny – odpowiada za specyficzny zapach rośliny i właściwości antyseptyczne.

Ten zestaw składników sprawia, że szczyr działa wielokierunkowo – zarówno przy stosowaniu zewnętrznym, jak i (z ostrożnością) doustnym.

Jak szczyr działa na skórę?

Zewnętrzne zastosowanie wyciągu ze szczyru to obszar, w którym ta roślina ma najdłuższą tradycję i najlepszy profil bezpieczeństwa. Preparaty do stosowania na skórę – napary, okłady, płukanki – wykazują działanie:

• Antyseptyczne i przeciwzapalne – pomagają przy zanieczyszczonych owrzodzeniach i ranach.
• Zmiękczające i rozpulchniające – skuteczne przy zrogowaciałej i suchej skórze, suche strupy, zrogowaciałe gruczoły łojowe i mieszki włosowe.
• Oczyszczające i regulujące łojotok – napar ze szczyru stosuje się jako tonik przy skórze z wągrami i nadmiernym wydzielaniem sebum.
• Wspomagające przy zmianach łuszczycowych – rozluźnia i zmiękcza zrogowaciałe zmiany.
• Wzmacniające włosy – płukanka ze szczyru stosowana po myciu szamponem może pomagać przy łupieżu i matowych, osłabionych włosach.

Napar do stosowania zewnętrznego przygotowuje się z 1 łyżki suchego surowca zalanego szklanką wrzątku, pozostawionego do zaparzenia przez ok. 40 minut, a następnie przecedzonego. Tak przygotowany płyn nadaje się do okładów, przemywania skóry i płukanek na włosy (stosowanych 2 razy w tygodniu po umyciu szamponem).

Kiedy szczyr stosuje się doustnie i jak go dawkować?

Doustne stosowanie szczyru ma w medycynie ludowej długą historię, ale wymaga szczególnej ostrożności. Wskazania tradycyjne obejmują:

• Zaparcia i powolną przemianę materii – dzięki działaniu rozwalniającemu.
• Obrzęki i skąpomocz – dzięki działaniu moczopędnemu.
• Kamicę moczową i nadciśnienie – jako wsparcie detoksykacji.
• Schorzenia dróg oddechowych z objawami zaflegmienia, kataru i suchego kaszlu – saponiny nasilają ruch migawkowy nabłonka i działają wykrztuśnie.

Tradycyjny napar szczyrowy (Infusum Mercurialidis) przyjmuje się w dawce 1–2 łyżek, 4 razy dziennie. Kluczowe jest jednak to, że doustne stosowanie szczyru nadaje się wyłącznie do kuracji krótkotrwałych – maksymalnie do dwóch tygodni. To silny środek zielarski, nie łagodna herbatka.

Charakterystycznym objawem przyjmowania naparu ze szczyru jest zmiana barwy moczu – może przybrać odcień brunatny, czerwonawy lub niebieskawozielony, zależnie od pH i diety. To zjawisko normalne przy stosowaniu tej rośliny, ale warto je znać, żeby się nie przestraszyć.

Podsumowanie – co warto zapamiętać o szczyru?

Szczyr to roślina o wielokierunkowym działaniu, ale jej stosowanie wymaga wiedzy i ostrożności. Zewnętrznie – przy problemach skórnych, łupieżu czy zrogowaciałej skórze – wyciąg ze szczyru ma dobrą tradycję i akceptowalny profil bezpieczeństwa. Doustnie stosuj go wyłącznie krótkotrwale, ściśle według zaleceń, i nigdy nie przekraczaj rekomendowanych dawek. Pamiętaj, że to roślina trująca w wyższych ilościach – zarówno dla ludzi, jak i zwierząt. Jeśli masz choroby przewlekłe lub przyjmujesz inne leki, skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem przed sięgnięciem po preparaty ze szczyrem.