Fenotryna

Co to jest fenotryna i jak działa na owady?

Fenotryna (d-fenotryna) to syntetyczny insektycyd z grupy pyretroidów – związków zaprojektowanych jako chemiczne odpowiedniki naturalnych pyretryn pozyskiwanych z kwiatów chryzantem⁷. Klasyfikuje się ją jako pyretroid typu I, co oznacza, że nie zawiera grupy α-cyjano w swojej strukturze².

Substancja działa kontaktowo i po spożyciu przez owada. Jej celem są kanały sodowe bramkowane napięciem w błonach komórek nerwowych. Fenotryna wiąże się z podjednostką α tych kanałów i utrzymuje je w stanie otwartym dłużej niż powinny – napływ jonów sodu do komórki nerwowej nie zostaje prawidłowo przerwany²⁸. Efektem jest ciągłe, powtarzające się wyładowywanie włókien nerwowych czuciowych i ruchowych, narastające pobudzenie całego układu nerwowego, a w konsekwencji paraliż i śmierć owada¹⁹.

Przy niskich stężeniach owady wykazują nadpobudliwość i nieskoordynowane ruchy; przy wyższych dochodzi do trwałego porażenia⁹. Działanie fenotryny jest stereospecyficzne – aktywne insektycydowo są izomery 1R (głównie trans), które stanowią ponad 95% składu substancji; izomery 1S nie tylko nie zaburzają kanałów, ale wręcz osłabiają działanie izomerów 1R¹⁰.

Dlaczego fenotryna jest bezpieczna dla ludzi, a szkodliwa dla owadów?

Kluczem do selektywności jest temperatura ciała. Owady mają temperaturę ciała około 10°C niższą niż ssaki – a pyretroidy wiążą się z kanałami sodowymi znacznie silniej w niższych temperaturach⁶. Wyższa temperatura ciała człowieka sprawia też, że metabolizm rozkłada fenotrynę szybciej, zanim zdąży wywrzeć efekt toksyczny⁶.

Ostra toksyczność fenotryny dla ssaków jest wyjątkowo niska. W badaniach na szczurach i myszach LD₅₀ przekraczało 5000 mg/kg masy ciała przy podaniu doustnym, podskórnym, skórnym i dootrzewnowym⁴. Stężenie w powietrzu wywołujące śmiertelność przy inhalacji (LC₅₀) wynosiło powyżej 3760 mg/m³⁴. Dla porównania – żadnego przypadku zatrucia śmiertelnego u człowieka nie odnotowano po ponad 10 latach stosowania substancji¹¹.

Na jakie pasożyty stosuje się fenotrynę?

Fenotryna stosowana miejscowo jest zalecana w leczeniu wszawicy głowowej (Pediculus humanus capitis) oraz wszawicy łonowej, zwanej potocznie mendą (Phthirus pubis)¹². Preparat aplikuje się bezpośrednio na owłosioną skórę, gdzie działa kontaktowo – wszy giną w wyniku porażenia układu nerwowego.

Substancja działa niesystemowo, co oznacza, że nie wchłania się do krwioobiegu leczonych osób przy prawidłowym stosowaniu¹³. W badaniu klinicznym z udziałem ośmiu ochotników płci męskiej, którym trzykrotnie (w odstępach 3-dniowych) aplikowano preparat proszkowy z fenotryną w dawce 32 mg na osobę na okolice owłosione głowy i łona, poziom substancji we krwi był poniżej granicy wykrywalności wynoszącej 0,006 mg/kg. Nie stwierdzono też żadnych podrażnień skóry ani odchyleń w badaniach laboratoryjnych³.

Jakie działania niepożądane może wywołać fenotryna?

Przy stosowaniu zgodnym z zaleceniami fenotryna rzadko wywołuje działania niepożądane. Najczęściej zgłaszanym objawem jest świąd – trzeba jednak pamiętać, że może on być też objawem samej inwazji wszy, a nie reakcją na preparat⁵. Objawy skórne ustępują zwykle samoistnie w ciągu 24 godzin od ekspozycji¹⁴.

W rzadkich przypadkach ciężkiego zatrucia (dotyczy to głównie przypadkowego spożycia lub masywnej ekspozycji, nie stosowania terapeutycznego) może dojść do nadmiernego ślinienia, drżeń mięśniowych i obrzęku płuc. Postępowanie jest wówczas objawowe i wspierające¹⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Fenotryna stosowana miejscowo na wszy jest bezpieczna dla zdecydowanej większości osób. Są jednak sytuacje, w których warto zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty przed zastosowaniem lub podczas leczenia:

• Ciąża i karmienie piersią – bezpieczeństwo stosowania u kobiet w ciąży i karmiących nie zostało wystarczająco zbadane; decyzję powinien podjąć lekarz.
• Dzieci – przed zastosowaniem u małych dzieci skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą w sprawie odpowiedniej postaci i dawkowania.
• Uszkodzona lub podrażniona skóra głowy – otwarte rany, wyprysk, łuszczyca mogą zwiększać wchłanianie substancji przez skórę.
• Brak skuteczności po jednej kuracji – jeśli po pełnym leczeniu wszy nadal są obecne, skonsultuj się z lekarzem (możliwa oporność na pyretroidy).
• Objawy alarmowe wymagające natychmiastowej pomocy: silne drżenia mięśni, drgawki, utrata przytomności, trudności w oddychaniu, nadmierne ślinienie – zadzwoń na numer alarmowy 112 lub udaj się na izbę przyjęć¹⁵.
• Przypadkowe połknięcie preparatu – natychmiast skontaktuj się z Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 631 47 24) lub lekarzem.

Fenotryna jest sprawdzonym i bezpiecznym środkiem w walce z wszami głowowymi i łonowymi, pod warunkiem stosowania zgodnego z ulotką. Przed użyciem dokładnie przeczytaj instrukcję – czas kontaktu preparatu ze skórą, sposób zmywania i ewentualna konieczność powtórzenia kuracji mają znaczenie dla skuteczności leczenia. Pamiętaj, że skuteczne leczenie wszawicy wymaga też odkażenia przedmiotów osobistych (grzebieni, czapek, pościeli) i sprawdzenia innych domowników. Jeśli masz wątpliwości co do wyboru preparatu lub sposobu jego stosowania, zapytaj farmaceutę – pomoże dobrać odpowiednią postać i wyjaśni, jak przeprowadzić kurację krok po kroku.