Alkanna barwierska

Czym jest alkanna barwierska i co zawiera jej korzeń?

Alkanna barwierska (Alkanna tinctoria) to bylina dorastająca do 30 cm wysokości, z lancetowatymi, szorstko owłosionymi liśćmi i grubym, brunatnym korzeniem sięgającym nawet 25 cm długości. Naturalnie rośnie w południowej Europie – od Węgier po Turcję – choć można ją uprawiać również w Polsce. Smak ziela i korzenia jest śluzowo-gorzki. Głównym surowcem leczniczym i barwierskim jest właśnie korzeń.

Korzeń alkanny to prawdziwy magazyn substancji aktywnych. Jego najważniejszy składnik to alkannina – naftochinon stanowiący 5–6% masy korzenia, znany historycznie jako „czerwień alkannowa”. To ona nadaje preparatom intensywną barwę: różową lub czerwoną w środowisku kwaśnym, niebieską lub fioletową w zasadowym. Oprócz alkanniny korzeń zawiera:

• Flawonoidy (kaempferol, kwercetyna, izokwercytryna, rutozyd) – odpowiadają za działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne.
• Garbniki i śluzy – działają ściągająco i łagodząco na błony śluzowe i skórę.
• Alkaloidy pirolizydynowe (triangularyna, dwuhydroksytriangularyna, 7-angeloiloretronecyna, likopsamina, retronecyna) – substancje o działaniu biologicznym, ale też potencjalnie toksyczne dla wątroby przy długotrwałym stosowaniu.
• Kwasy tłuszczowe (walerianowy, linolowy, linolenowy), tłuszcze i woski – odpowiadają za odżywcze działanie na skórę i włosy.
• Fenolokwasy, antocyjany i krzemionka – uzupełniają aktywność biologiczną surowca.

Sproszkowany korzeń ma postać ciemnoczerwonego lub brunatnego proszku. Zawartość popiołu nie powinna przekraczać 14%.

Jak działa alkanna barwierska?

Alkannina i inne związki naftochinonowe zawarte w korzeniu wykazują silne działanie antybakteryjne i przeciwgrzybicze. Badania potwierdzają skuteczność wobec takich drobnoustrojów jak Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Escherichia coli oraz Candida albicans. Mechanizm jest interesujący – alkannina działa jako inhibitor topoizomerazy I, enzymu niezbędnego do replikacji DNA. Blokując ten enzym, uniemożliwia namnażanie się patogenów.

Co ciekawe, topoizomerazy odgrywają też kluczową rolę w komórkach nowotworowych, które są wyjątkowo aktywne pod względem replikacyjnym. Z tego powodu alkannina jest przedmiotem badań naukowych pod kątem aktywności onkostatycznej – wyniki wstępnych prac wskazują na hamowanie wzrostu komórek rakowych, choć temat wymaga dalszych badań klinicznych.

Wyciąg z korzenia alkanny wykazuje też działanie:

• Przeciwzapalne – łagodzi stany zapalne skóry, błon śluzowych i stawów.
• Przeciwreumatyczne – stosowanie wyciągu u osób z reumatoidalnym i zesztywniającym zapaleniem stawów przynosi poprawę: zmniejsza stan zapalny, łagodzi ból, redukuje obrzęk i guzki reumatyczne. Wzmaga też aktywność fibroblastów i odnowę tkanki chrzęstnej, zapobiegając postępowi zmian degeneracyjnych.
• Przeciwalergiczne i hamujące autoagresję immunologiczną – może być pomocne w stanach zapalnych o podłożu immunologicznym.
• Antyoksydacyjne – flawonoidy chronią komórki przed uszkodzeniami wywołanymi przez wolne rodniki.

Kwitnące ziele alkanny działa ponadto przeciwkaszlowo, rozkurczowo na drogi oddechowe i odkażająco – jest uznawane za alternatywę dla ziela miodunki czy podbiału w leczeniu nieżytów górnych dróg oddechowych.

Kiedy i jak stosuje się preparaty z alkanny barwierskiej?

Alkanna barwierska ma długą historię zastosowań – zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. W medycynie ludowej krajów śródziemnomorskich i Izraela korzeń stosowano przy nieżytach układu pokarmowego, chorobach stawowych, biegunkach oraz infekcjach i owrzodzeniach skóry.

Zewnętrznie wyciąg olejowy lub maści z alkanny stosuje się na:

• Podrażnioną, zakażoną lub ranną skórę – działanie antyseptyczne i regenerujące.
• Owrzodzenia, odleżyny i oparzenia – wspomaga gojenie.
• Zmiany skórne przy egzemie, łuszczycy i trądziku.
• Hemoroidy – działanie przeciwzapalne i ściągające.

Wewnętrznie preparaty z alkanny stosuje się tradycyjnie przy:

• Nieżytach układu pokarmowego i oddechowego.
• Uporczywym kaszlu i chrypce (odwar z ziela).
• Chorobach stawowych i reumatycznych.

Dawkowanie zależy od formy preparatu. Odwar z ziela przygotowuje się z 1 czubatej łyżki suchego kwitnącego ziela na szklankę wody, gotując na wolnym ogniu bez przykrycia przez 20 minut. Pije się 100–150 ml, 3–4 razy dziennie. Nalewkę alkannową (1:5 na etanolu 70%) stosuje się po 5 ml trzy razy dziennie. Olej alkannowy przygotowany z korzeni w oleju lnianym lub rokitnikowym stosuje się zewnętrznie do okładów lub – tradycyjnie – doustnie po 1 łyżce dwa razy dziennie. Terapie wewnętrzne nie powinny przekraczać 1–2 tygodni.

Alkanna barwierska w kosmetyce i farbowaniu włosów

Alkannina to jeden z najstarszych naturalnych barwników kosmetycznych – używano jej już w starożytnej Grecji, Rzymie i Mezopotamii do produkcji szminek i rumienideł. Dziś wyciąg z korzenia alkanny wchodzi w skład balsamów do ust, kremów koloryzujących i maści, nadając im intensywne odcienie różu, czerwieni lub fioletu – w zależności od pH preparatu.

W naturalnej koloryzacji włosów alkanna jest popularna jako dodatek do mieszanek z henną lub cassią. Sama w sobie jest trudna do nałożenia ze względu na małą ilość substancji żelujących, dlatego powinna stanowić najwyżej połowę mieszanki barwiącej. Barwnik nie wnika w strukturę włosa – osadza się na powierzchni keratyny, co oznacza, że koloryzacja jest nietrwała i zmywa się stopniowo szamponem. To zaleta dla osób szukających bezpiecznej alternatywy dla chemicznych farb. W zależności od proporcji i środowiska (kwaśne lub zasadowe), alkanna nadaje włosom chłodne odcienie czerwieni, mahoniu, purpury lub fioletu. Woski i kwasy tłuszczowe zawarte w korzeniu dodatkowo odżywiają włosy i nadają im połysk.

Barwniki alkannowe są nierozpuszczalne w wodzie, ale dobrze rozpuszczają się w olejach i alkoholu – stąd wyciągi olejowe i nalewki są najczęstszą formą stosowaną w kosmetyce. W mydłach alkannina daje stabilny kolor odporny na działanie światła.

Podsumowanie – co warto zapamiętać?

Alkanna barwierska to roślina o wszechstronnym zastosowaniu – od dermatologii naturalnej, przez wsparcie układu oddechowego i stawów, po kosmetykę kolorową. Jej zewnętrzne stosowanie jest bezpieczne i dobrze tolerowane przez większość osób. Przy wewnętrznym użyciu kluczowe jest przestrzeganie krótkich kursów (do 2 tygodni) i unikanie surowca przez kobiety w ciąży, karmiące piersią oraz osoby z chorobami wątroby. Jeśli masz wrażliwą skórę lub jesteś uczulony na rośliny z rodziny ogórecznikowatych, przetestuj preparat na małym obszarze przed szerszym zastosowaniem. Warto też pamiętać, że dostępne dane naukowe opierają się głównie na badaniach in vitro i tradycji medycyny ludowej – przy poważniejszych dolegliwościach zawsze warto skonsultować się ze specjalistą.