Menu

Surowce roślinne

Olejek eteryczny z mirtu miodowego

Olejek eteryczny z mirtu pozyskiwany jest z liści i gałązek wiecznie zielonego krzewu Myrtus communis, rosnącego dziko w basenie Morza Śródziemnego. Jego główne składniki aktywne – 1,8-cyneol (eucaliptol), α-pinen i mirtenyl octan – odpowiadają za udokumentowane właściwości przeciwbakteryjne, mukolityczne i przeciwzapalne. W badaniach laboratoryjnych i klinicznych wykazano skuteczność olejku w redukcji objawów trądziku, łagodzeniu dolegliwości układu oddechowego (bronchit, zapalenie zatok) oraz hamowaniu wzrostu bakterii gronkowca. Olejek wymaga bezwzględnego rozcieńczenia w oleju nośnikowym przed nałożeniem na skórę – stężenie maksymalne dla dorosłych wynosi ok. 1,9%. Nie wolno go stosować doustnie ani aplikować na twarz niemowląt i małych dzieci, gdyż może wywołać poważne zaburzenia oddechowe.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie składniki aktywne zawiera olejek z mirtu i za co odpowiadają?
Czy olejek z mirtu naprawdę pomaga przy kaszlu, zatokach i trądziku?
Jak bezpiecznie rozcieńczyć i stosować olejek – jakie stężenia są bezpieczne?
Kto powinien unikać olejku z mirtu lub skonsultować jego użycie z lekarzem?
Czym różni się mirt zielony od czerwonego i czym jest mirt cytrynowy?

Co to jest olejek eteryczny z mirtu i skąd pochodzi?

Olejek eteryczny z mirtu otrzymuje się metodą destylacji parą wodną z liści i gałązek krzewu Myrtus communis – wiecznie zielonej rośliny rosnącej dziko na wybrzeżach Morza Śródziemnego, w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie⁷. Gotowy olejek ma barwę jasnożółtą lub pomarańczową, świeży, ziołowy zapach z nutą kamforową i delikatną słodyczą⁸. Wydajność ekstrakcji wynosi od 0,25% do ponad 1% – najwyższą jakość dają młode liście i pędy zebrane w czasie kwitnienia⁹.

Warto wiedzieć, że na rynku funkcjonują dwie odmiany barwne: mirt zielony i mirt czerwony. Obie należą do tego samego gatunku botanicznego, lecz różnią się profilem chemicznym. Mirt zielony zawiera więcej α-pinenu, podczas gdy czerwony jest bogatszy w 1,8-cyneol, co nadaje mu wyraźniejszy, kamforowy aromat¹⁰. Mirt czerwony z Maroka zawiera ponadto wyższy odsetek estru mirtenyl octanu¹¹.

Jakie składniki aktywne zawiera olejek z mirtu?

Skład chemiczny olejku jest zmienny i zależy od regionu uprawy, części rośliny oraz stadium fenologicznego. We wszystkich badanych próbkach konsekwentnie dominują dwa związki: α-pinen i 1,8-cyneol (eucaliptol) – oba przekraczają zwykle 5% składu¹². W olejku marokańskim ich zawartość wynosi odpowiednio ok. 10% i 43%, a towarzyszący im mirtenyl octan stanowi ok. 25%¹. W próbkach algierskich α-pinen może sięgać nawet 55–59%¹³.

Składnik	Typowa zawartość*	Główne działanie
α-pinen	10–59%	Przeciwutleniające, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe
1,8-cyneol (eucaliptol)	6–61%	Mukolityczne, rozszerzające oskrzela, przeciwbakteryjne
Mirtenyl octan	0–29%	Łagodzące, modulacja wrażliwości na insulinę
Limonen	1–27%	Przeciwutleniające, lipidoregulujące
Linalool	0–21%	Uspokajające, przeciwzapalne
Mirtenol	śladowe–kilka%	Przeciwzapalne, nuty drzewne w perfumerii

*Zakres wartości z różnych regionów geograficznych¹⁴¹⁵.

Olejek zawiera również śladowe ilości składników objętych limitami bezpieczeństwa IFRA (Międzynarodowe Stowarzyszenie Aromatyczne), takich jak metyloeuganol (maks. 1%), eugenol (maks. 0,7%) czy estragol (maks. 0,1%) – ze względu na potencjalne działanie uczulające lub kancerogenne w badaniach na zwierzętach¹⁶. Dla przeciętnego użytkownika stosującego olejek rozcieńczony i zewnętrznie ilości te nie stanowią istotnego zagrożenia, jednak osoby z nadwrażliwością na te związki powinny zachować ostrożność.

Jak rozcieńczać olejek z mirtu – praktyczne wskazówki:

Dla dorosłych: maksymalne stężenie w mieszance z olejem nośnikowym (np. z pestek winogron, słodkich migdałów) wynosi 1,9% – to ok. 10 kropli olejku eterycznego na 30 ml oleju nośnikowego⁵.
Dla dzieci: stężenie nie powinno przekraczać 0,5% (ok. 3 krople na 30 ml oleju nośnikowego)⁵.
Przed pierwszym użyciem na skórę wykonaj test płatkowy: nanieś rozcieńczoną kroplę na wewnętrzną stronę przedramienia i poczekaj 24 godziny¹⁷.
Nigdy nie stosuj nierozcieńczonego olejku bezpośrednio na skórę – może wywołać podrażnienie lub oparzenie chemiczne¹⁸.
Nie stosuj doustnie – nierozcieńczony olejek z liści mirtu jest niebezpieczny przy połknięciu¹⁹.

Jak olejek z mirtu działa na układ oddechowy?

Najlepiej udokumentowanym działaniem olejku jest jego aktywność w obrębie dróg oddechowych. 1,8-cyneol rozrzedza wydzielinę śluzową i ułatwia jej odkrztuszenie (działanie mukolityczne i wykrztuśne), jednocześnie zmniejszając stan zapalny w błonie śluzowej oskrzeli³. Cineol wykazuje też właściwości rozkurczające mięśnie gładkie oskrzeli, co może łagodzić napady duszności²⁰. Tradycyjne zastosowanie olejku przy bronchicie, zapaleniu zatok, nieżycie nosa i przeziębieniu ma zatem chemiczne uzasadnienie²¹.

W aromaterapii olejek z mirtu stosuje się przez inhalację z dyfuzora (kilka kropli na 5 m² pomieszczenia) lub masaż klatki piersiowej rozcieńczoną mieszanką²². Olejek jest uważany za łagodniejszy od eucaliptusa, dlatego bywa polecany przy dolegliwościach oddechowych u dzieci w odpowiednim rozcieńczeniu – jednak zawsze po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą²³.

Czy olejek z mirtu pomaga na trądzik i skórę?

Tak – istnieje badanie kliniczne potwierdzające skuteczność miejscowego stosowania. W 2018 roku opublikowano wyniki próby przeprowadzonej na koreańskich kobietach, w której olejek z mirtu zmniejszył nasilenie zmian trądzikowych, ograniczył nadmierne wydzielanie sebum i przyspiesił złuszczanie martwych komórek naskórka, pozostawiając skórę jaśniejszą i zdrowszą². Mechanizm działania jest dwutorowy: cyneol hamuje wzrost bakterii odpowiedzialnych za trądzik, a właściwości ściągające olejku (związane z α-pinenem i mirtenolem) zaciskają pory i poprawiają sprężystość skóry²⁴²⁵.

W badaniu z 2019 roku wykazano natomiast silne działanie przeciwgrzybicze olejku wobec drożdżaków z rodzaju Malassezia – mikroorganizmów odpowiedzialnych m.in. za łupież i nieprzyjemny zapach ciała²⁶. Olejek stosuje się rozcieńczony w oleju nośnikowym lub dodany do kremu, nigdy bezpośrednio na uszkodzoną skórę¹⁸.

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe – co mówią badania:

Cyneol w olejku z mirtu wykazuje istotne działanie hamujące wzrost różnych szczepów bakterii, w tym gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus)²⁷. W badaniu algiery z użyciem chromatografii gazowej (GC/MS) olejek zahamował wzrost 20 szczepów bakterii Gram-ujemnych, uzyskując strefy zahamowania wzrostu do 35 mm¹³. Monoterpeny zawarte w olejku (limonen, cyneol, α-pinen) – łącznie określane jako myrtol – wykazywały aktywność wobec Mycobacterium tuberculosis w badaniach in vitro, choć przekładanie tych wyników na skuteczność kliniczną u ludzi wymaga dalszych badań²⁰. Aktywność przeciwbakteryjna i przeciwgrzybicza olejku jest zatem dobrze udokumentowana na poziomie laboratoryjnym.

Jakie inne właściwości wykazuje olejek z mirtu?

Źródła opisują kilka dodatkowych kierunków działania, przy czym ich poziom udokumentowania jest zróżnicowany:

Działanie przeciwzapalne: mirtenol zawarty w olejku wykazał aktywność przeciwzapalną w modelu zapalenia jelita grubego (colitis) w badaniu opublikowanym w Journal of Reports in Pharmaceutical Sciences²⁸. Badania na zwierzętach i in vitro sugerują potencjał w łagodzeniu stanów zapalnych stawów i błon śluzowych, lecz kliniczne potwierdzenie u ludzi wymaga dalszych badań.
Działanie antyoksydacyjne: α-pinen i limonen neutralizują wolne rodniki; wysoka zawartość związków fenolowych w olejku koreluje z silną aktywnością antyoksydacyjną w testach laboratoryjnych²⁹.
Modulacja glikemii: mirtenyl octan wykazał w badaniach (głównie na modelach zwierzęcych) zdolność do poprawy wrażliwości na insulinę i regulacji metabolizmu glukozy³⁰³¹. Wyniki te są wstępne i nie stanowią podstawy do stosowania olejku zamiast leków przeciwcukrzycowych.
Wpływ na nastrój i relaksacja: inhalacja olejku z mirtu jest opisywana jako uspokajająca i redukująca napięcie nerwowe; niektóre źródła wskazują na właściwości lekko sedatywne i poprawiające koncentrację³²³³.
Hemoroidy: w 2017 roku opublikowano wyniki badania wskazujące na skuteczność preparatów z mirtu w redukcji krwawienia, świądu i podrażnienia związanego z hemoroidami³⁴. Badania dotyczyły jednak preparatów z mirtu (nie czystego olejku eterycznego) i wymagają potwierdzenia w kolejnych próbach klinicznych.

Mirt zwykły a mirt cytrynowy – czy to ta sama roślina?

Nie – to dwa różne gatunki. Mirt cytrynowy (Backhousia citriodora) pochodzi z Australii i zawiera 90–98% cytralu (mieszaniny geranialu i neralu), co nadaje olejkowi intensywny, cytrynowy zapach i silne właściwości przeciwdrobnoustrojowe³⁵³⁶. Ze względu na tak wysokie stężenie cytralu olejek z mirtu cytrynowego jest znacznie silniejszy i bardziej drażniący – maksymalne stężenie skórne wynosi zaledwie 0,7% (wobec 1,9% dla mirtu zwykłego), a stosowanie go u dzieci poniżej 2. roku życia jest przeciwwskazane³⁷. Ponadto cytral może wchodzić w interakcje z lekami metabolizowanymi przez enzym CYP2B6, a dane wskazują na potencjalne ryzyko teratogenne³⁷.

W praktyce aptecznej i kosmetycznej oba olejki bywają mylone ze względu na podobną nazwę – zawsze sprawdzaj nazwę łacińską na etykiecie: Myrtus communis (mirt zwykły) vs. Backhousia citriodora (mirt cytrynowy)³⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olejek z mirtu to produkt zewnętrzny stosowany w aromaterapii i pielęgnacji skóry – nie lek. Istnieje jednak kilka sytuacji, w których konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą:

Ciąża i karmienie piersią: stosowanie olejku z mirtu w ciąży – szczególnie w pierwszych 16 tygodniach – jest odradzane ze względu na brak danych o bezpieczeństwie; doustne spożycie jest bezwzględnie przeciwwskazane⁵³⁹.
Niemowlęta i małe dzieci: nawet krótkotrwały kontakt nierozcieńczonego olejku z twarzą niemowlęcia może wywołać skurcz krtani i zatrzymanie oddechu⁴. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek olejku eterycznego u dziecka poniżej 3. roku życia skonsultuj się z lekarzem pediatrą.
Epilepsja, nadciśnienie, choroby wątroby, nowotwór: stosuj olejek wyłącznie po konsultacji z lekarzem⁴⁰.
Objawy po ekspozycji na olejek: jeśli po inhalacji lub nałożeniu na skórę pojawią się duszność, świszczący oddech, silne zaczerwienienie, pokrzywka lub zawroty głowy – przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem lub centrum toksykologicznym.
Przypadkowe połknięcie: nierozcieńczony olejek z liści mirtu jest toksyczny przy spożyciu – może wywołać nudności, wymioty, biegunkę, zaburzenia krążenia i problemy z oddychaniem⁴¹. W razie połknięcia niezwłocznie zadzwoń do centrum toksykologicznego (tel. 112 lub Centrum Informacji Toksykologicznej: 42 657 99 00).
Alergia na rośliny z rodziny Myrtaceae: jeśli wiesz, że reagujesz alergicznie na mirt, eukaliptus lub pokrewne rośliny, unikaj olejku lub stosuj go wyłącznie po konsultacji z alergologiem⁴⁰.

Olejek eteryczny z mirtu to wszechstronny preparat aromaterapeutyczny z ciekawym profilem aktywności biologicznej. Najlepiej sprawdza się jako wsparcie przy dolegliwościach układu oddechowego (inhalacje, masaż klatki piersiowej) oraz w pielęgnacji skóry tłustej i trądzikowej. Zawsze rozcieńczaj go w oleju nośnikowym, przeprowadź test płatkowy przed pierwszym użyciem i przechowuj w ciemnym, chłodnym miejscu – świeży olejek jest bardziej aktywny i bezpieczniejszy. Jeśli masz wątpliwości co do zastosowania lub bezpieczeństwa, zapytaj farmaceutę – to najszybsza droga do rzetelnej odpowiedzi.

Pytania i odpowiedzi

Czy olejek z mirtu można wdychać bezpośrednio z buteleczki?

Krótka inhalacja z buteleczki jest ogólnie uważana za bezpieczną dla zdrowych dorosłych, ale lepiej stosować dyfuzor – kilka kropli na 5 m² pomieszczenia. Unikaj długotrwałej ekspozycji i nie wdychaj w zamkniętym pomieszczeniu bez wentylacji, gdyż nadmiar cyneolu może podrażniać błony śluzowe¹⁸.

W jakim stężeniu rozcieńczyć olejek z mirtu do masażu?

Dla dorosłych maksymalne bezpieczne stężenie wynosi 1,9% – to ok. 10 kropli olejku eterycznego na 30 ml oleju nośnikowego (np. z pestek winogron). Dla dzieci nie przekraczaj 0,5%, czyli ok. 3 kropli na 30 ml⁵.

Czy olejek z mirtu pomaga przy kaszlu i zapaleniu zatok?

Tak – 1,8-cyneol (eucaliptol) zawarty w olejku rozrzedza wydzielinę śluzową i zmniejsza stan zapalny w drogach oddechowych, co uzasadnia stosowanie przy kaszlu, bronchicie i zapaleniu zatok. Stosuje się go w dyfuzorze lub jako rozcieńczony okład na klatkę piersiową³⁴².

Czy olejek z mirtu jest bezpieczny dla dzieci?

Rozcieńczony olejek (do 0,5%) może być stosowany u dzieci powyżej 3. roku życia, lecz zawsze po konsultacji z lekarzem. Nigdy nie aplikuj nierozcieńczonego olejku na twarz ani okolice nosa dziecka – kontakt z liściem mirtu lub jego olejkiem może wywołać poważne zaburzenia oddychania u niemowląt i małych dzieci⁴.

Czym różni się mirt zielony od czerwonego?

Oba olejki pochodzą z tej samej rośliny (Myrtus communis), lecz różnią się składem. Mirt zielony zawiera więcej α-pinenu, a mirt czerwony – więcej 1,8-cyneolu, co nadaje mu wyraźniejszy, kamforowy aromat. Mirt czerwony z Maroka jest też bogatszy w ester mirtenyl octan¹⁰¹¹.

Czy olejek z mirtu pomaga na trądzik?

W badaniu klinicznym przeprowadzonym na koreańskich kobietach miejscowe stosowanie olejku z mirtu zmniejszyło liczbę zmian trądzikowych, ograniczyło wydzielanie sebum i przyspieszyło odnowę naskórka. Olejek działa przeciwbakteryjnie na bakterie wywołujące trądzik i ściąga pory². Stosuj rozcieńczony, po teście płatkowym.

Czy można stosować olejek z mirtu w ciąży?

Nie – olejek z mirtu jest odradzany w ciąży, zwłaszcza w pierwszych 16 tygodniach. Doustne spożycie jest bezwzględnie przeciwwskazane. Jeśli rozważasz stosowanie w późniejszym okresie ciąży, skonsultuj się z lekarzem⁵³⁹.

Jak długo można przechowywać olejek z mirtu?

Olejek najlepiej zużyć w ciągu 6 miesięcy od otwarcia. Jeśli przechowujesz go w lodówce, termin można wydłużyć do roku. Przeterminowany olejek traci aktywność i może silniej drażnić skórę⁶.

Czy olejek z mirtu wchodzi w interakcje z lekami?

Mirt cytrynowy (Backhousia citriodora) może wchodzić w interakcje z lekami metabolizowanymi przez enzym wątrobowy CYP2B6³⁷. W przypadku olejku z mirtu zwykłego (Myrtus communis) dane na temat interakcji lekowych są ograniczone – osoby przyjmujące leki na stałe (szczególnie na epilepsję, nadciśnienie lub cukrzycę) powinny skonsultować stosowanie olejku z lekarzem⁴⁰.

Co to jest myrtol i czy to to samo co olejek z mirtu?

Myrtol to potoczna nazwa mieszaniny trzech monoterpenów z olejku z mirtu: limonenu, cyneolu i α-pinenu. Nazwa ta bywa używana w opisach botanicznych i farmakologicznych, lecz preparaty lecznicze zawierające standaryzowany myrtol to osobna kategoria produktów – nie należy ich utożsamiać z niestandaryzowanym olejkiem eterycznym²⁰.

Czy olejek z mirtu można dodać do kąpieli?

Tak, ale koniecznie rozcieńcz go najpierw w emulgatorze (np. łyżce mleka pełnotłustego lub soli kąpielowej) – olejek eteryczny nie miesza się z wodą i w nierozcieńczonej formie może podrażniać skórę i błony śluzowe¹⁸. Nie zaleca się kąpieli z olejkiem dla niemowląt i małych dzieci.

Czy olejek z mirtu ma działanie antygrzybicze?

Tak – w badaniu z 2019 roku wykazano silne działanie antygrzybicze olejku z mirtu wobec drożdżaków z rodzaju Malassezia, odpowiedzialnych m.in. za łupież i nieprzyjemny zapach ciała²⁶. Działanie to przypisuje się przede wszystkim cyneolowi i α-pinenowi.

Jaki zapach ma olejek z mirtu?

Olejek z mirtu ma świeży, ziołowy, lekko owocowy aromat z nutami kamforowymi i drzewnymi. Mirt zielony jest delikatniejszy i słodszy, czerwony – wyraźniej kamforowy. Aroma bywa porównywana do eucaliptusa, lecz jest łagodniejsza i bardziej złożona¹⁰⁴³.

Mirt w historii – od Sumerów po królewskie bukiety

Mirt należy do najdłużej stosowanych roślin leczniczych na świecie. Pierwsza wzmianka pochodzi z ok. 2100 r. p.n.e. – sumeryjskie tablice opisują spalanie jego gałązek podczas rytuałów i inkantacji⁴⁴. Grecki lekarz Dioskurydes przepisywał wyciąg z mirtu w winie na infekcje płuc i pęcherza moczowego, a w Italii i Grecji z liści i gałązek przyrządzano syropy na kaszel dla dzieci⁴⁵. Starożytni Egipcjanie moczyli liście mirtu w winie, by obniżać gorączkę i zapobiegać zakażeniom⁴⁶. W tradycji śródziemnomorskiej mirt był też rośliną miłości – Rzymianie poświęcali go Wenus, a w Anglii nieprzerwanie od XIX wieku gałązka mirtu z ogrodu w Windsor zdobi królewskie bukiety ślubne⁴⁷.

Chemotypy mirtu – dlaczego olejki z różnych krajów różnią się składem?

Ten sam gatunek – Myrtus communis – produkuje olejki o wyraźnie różnym składzie chemicznym w zależności od miejsca uprawy. Olejek algierski i irański należy do chemotypu „α-pinen–cyneol” (α-pinen 24–59%, cyneol 13–50%)¹⁵, marokański jest bogaty w mirtenyl octan (ok. 25%), a tunezyjski w ogóle go nie zawiera⁴⁸. Olejek z Korsyki uchodzi za najwyższej jakości ze względu na delikatny profil aromatyczny. Różnice wynikają z warunków glebowych, klimatu i stadium fenologicznego zbioru – te same mechanizmy, które sprawiają, że wino z tej samej odmiany winogron smakuje inaczej w różnych regionach. Dla konsumenta oznacza to, że etykieta „olejek z mirtu” bez podania chemotypu lub kraju pochodzenia niewiele mówi o faktycznym składzie preparatu⁴⁹.

Mirt w badaniach klinicznych – co sprawdzano u ludzi?

Większość doniesień o mircie pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach, jednak istnieje kilka randomizowanych prób klinicznych dotyczących preparatów z Myrtus communis. Badano m.in. skuteczność wodnego wyciągu z mirtu w porównaniu z omeprazolem w refluksie żołądkowo-przełykowym, syropu z owoców mirtu w obfitych krwawieniach miesiączkowych, pasty z mirtu w aftach nawracających, a także tonika z mirtu i kwasu azelainowego w trądziku u dorosłych kobiet⁵⁰. Wyniki są obiecujące, lecz próby były małe i wymagają potwierdzenia w większych badaniach. Żaden z tych preparatów nie jest zarejestrowanym lekiem w Polsce – w aptekach dostępny jest olejek eteryczny jako produkt do aromaterapii i pielęgnacji skóry, nie jako środek leczniczy.