Szanta biała

Co to jest szanta biała i skąd pochodzi?

Szanta biała, znana też jako szanta zwyczajna (Marrubium vulgare), to bylina z rodziny jasnotowatych. Dawniej nazywano ją krzeciną lub gorzkim zielem – i nie bez powodu, bo jej smak jest wyraźnie gorzki. Roślina dorasta do około pół metra wysokości, ma karbowane liście pokryte gęstymi włoskami i drobne, białe kwiaty zebrane w gęste skupiska w kątach liści.

Naturalnie rośnie w krajach o ciepłym klimacie – w Afryce Północnej, Europie Południowej i Środkowej oraz Azji Zachodniej i Środkowej. Z czasem zawleczono ją do Australii i obu Ameryk. W Polsce szanta jest gatunkiem bardzo rzadkim, wpisanym na listę roślin krytycznie zagrożonych. Kwitnie między czerwcem a sierpniem. Surowiec zielarski zbiera się właśnie w trakcie kwitnienia – czasem nawet kilka razy w sezonie – a następnie suszy, uzyskując ziele o aromatycznym, choć słabo wyczuwalnym zapachu.

Historia szanty sięga starożytności. Znali ją Egipcjanie – kapłani doceniali ją za właściwości lecznicze. Grecy stosowali ją przy ukąszeniach wściekłych psów, a grecki farmakolog Dioskurydes opisał jej zastosowanie przy chorobach uszu, astmie, ranach i wrzodach. Rzymianie uznawali szantę za pełnoprawny lek ziołowy. Jej łacińska nazwa marrubium może wywodzić się od hebrajskiego słowa marrob, oznaczającego gorzkie ziele używane podczas Paschy.

Jakie substancje czynne zawiera szanta?

Za większość właściwości szanty odpowiadają diterpeny – a wśród nich przede wszystkim marubina. To organiczny związek chemiczny występujący wyłącznie w tej roślinie. Z kilograma sproszkowanego ziela można uzyskać około 7 gramów marubiny. To właśnie ona nadaje szancie charakterystyczny gorzki smak i odpowiada za działanie wykrztuśne oraz żółciopędne. Obok marubiny w roślinie znajdziemy też premarubinę oraz alkohol diterpenowy – marubenol.

Skład szanty jest jednak znacznie bogatszy:

• Flawonoidy (luteolina, apigenina, kwercetyna) – działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie, chronią komórki przed uszkodzeniem przez wolne rodniki.
• Garbniki i śluz – łagodzą podrażnienia błon śluzowych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego.
• Saponiny – wzmacniają działanie wykrztuśne i moczopędne.
• Olejki eteryczne – odpowiadają za delikatny aromat ziela i wspomagają rozkurcz oskrzeli.
• Kwas marubinowy – pobudza wydzielanie soku żołądkowego i wspomaga trawienie.
• Sole mineralne, kwasy organiczne i fitosterole – uzupełniają profil aktywności biologicznej rośliny.

Warto dodać, że szanta zawiera też cholinę, woski, węglowodany i żywice. To bogactwo składników sprawia, że działa wielokierunkowo – nie ogranicza się tylko do jednego układu w organizmie.

Na co stosuje się szantę białą?

Główne zastosowania szanty to problemy z drogami oddechowymi i układem pokarmowym. Ziele sprawdza się przy:

• Uporczywym kaszlu i zalegającej wydzielinie – szanta działa rozkurczowo i wykrztuśnie, co przynosi ulgę przy przewlekłym zapaleniu oskrzeli, zapaleniu krtani, tchawicy i astmie oskrzelowej.
• Słabym trawieniu i obniżonym apetycie – marubina pobudza wydzielanie żółci, a kwas marubinowy stymuluje produkcję soku żołądkowego. Szanta bywa pomocna przy wzdęciach i niestrawności.
• Problemach z wątrobą i drogami żółciowymi – napary z ziela wspomagają funkcję wątroby, a tradycyjnie stosowano je też przy żółtaczce.
• Kołataniu serca – szanta wykazuje działanie przeciwarytmiczne i może zmniejszać dodatkowe skurcze serca.
• Regulacji ciśnienia krwi – marubenol rozkurcza naczynia krwionośne, sprzyjając utrzymaniu prawidłowego ciśnienia.
• Regulacji miesiączki i oczyszczaniu krwi – tradycyjnie stosowana przy nieregularnych cyklach i stanach gorączkowych.
• Obniżaniu poziomu glukozy we krwi – napary z szanty mogą wspomagać osoby zmagające się z cukrzycą.
• Obniżaniu poziomu trójglicerydów i cholesterolu – składniki ziela mogą korzystnie wpływać na profil lipidowy krwi.

Szantę stosuje się też zewnętrznie – jako płukankę przy bólu gardła i upławach, a odwar na okłady przy ranach i owrzodzeniach skóry.

Jak stosować szantę – dawkowanie i sposoby przygotowania?

W domowej kuracji szantę najczęściej przygotowuje się jako napar lub herbatę. Oto praktyczne wskazówki:

• Herbata (kaszel, drogi oddechowe): 1 łyżeczkę ziela (ok. 1–2 g) zalej szklanką wrzącej wody, przykryj i odstaw na 20 minut. Przecedź i pij 2–3 razy dziennie. Zalecana dzienna dawka ziela to 4,5 g.
• Napar (problemy wątrobowe, trawienne): 1 łyżkę ziela zalej szklanką wrzątku, pozostaw pod przykryciem przez pół godziny. Przecedź i spożywaj w kilku małych porcjach między posiłkami.
• Odwar (profilaktyka, kaszel): 1 łyżkę ziela zalej szklanką wody i gotuj przez kilka minut. Pij 2–3 razy dziennie po pół szklanki.
• Stosowanie zewnętrzne (rany, owrzodzenia): 15–30 g ziela zalej 0,5 l wody i gotuj przez ok. 3 minuty. Odstaw na 10 minut, po ostudzeniu nasącz gazik i przecieraj zmienione miejsca 1–2 razy na dobę.
• Wyciąg płynny: 1 łyżkę stołową (10 ml) rozcieńczoną w zimnej lub gorącej wodzie, 1–2 razy dziennie. Przed użyciem wstrząsnąć.

Szanta dostępna jest też w postaci gotowych tabletek lub wyciągów standaryzowanych. W każdej formie ważne jest przestrzeganie zalecanych dawek – przekroczenie ich może prowadzić do niepożądanych efektów.

Kto nie powinien stosować szanty i na co uważać?

Szanta jest rośliną bezpieczną, gdy stosuje się ją zgodnie z zaleceniami, ale są sytuacje, w których należy z niej zrezygnować lub zachować szczególną ostrożność.

Przeciwwskazania:

• Ciąża – szczególnie w I trymestrze; szanta może pobudzać skurcze macicy.
• Karmienie piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa.
• Nadwrażliwość na szantę lub inne rośliny z rodziny jasnotowatych.

Skutki uboczne przy przedawkowaniu: Zbyt duże dawki szanty mogą pobudzić układ naczyniowy, wywołać biegunkę, nadmiernie zwiększyć czynności wydalnicze nerek i skóry, a nawet zaburzyć rytm serca lub spowodować zbyt duży spadek ciśnienia krwi. Dlatego nigdy nie należy przekraczać zalecanej dawki dobowej.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią, a także osoby z chorobami przewlekłymi, przed sięgnięciem po szantę powinny omówić to z lekarzem lub farmaceutą.

Podsumowanie – co warto zapamiętać o szancie białej?

Szanta biała to sprawdzone zioło o wielokierunkowym działaniu – przede wszystkim wykrztuśnym, żółciopędnym i rozkurczowym. Najlepiej sprawdza się przy kaszlu z zalegającą wydzieliną, problemach trawiennych i dolegliwościach wątroby. W aptekach znajdziesz ją jako suszone ziele, wyciąg płynny lub składnik gotowych preparatów. Zalecana dzienna dawka suszu to 4,5 g – nie przekraczaj jej bez powodu. Szanty nie stosują kobiety w ciąży i karmiące piersią. Jeśli łączysz ją z innymi ziołami lub lekami, skonsultuj się z farmaceutą – zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na serce lub ciśnienie.