Kwas usninowy

Czym jest kwas usninowy i gdzie go znajdziemy?

Kwas usninowy to naturalny wtórny metabolit porostów – organizmów powstałych ze współżycia grzybów i glonów lub sinic. Związek ten po raz pierwszy wyizolowano w 1844 roku i od tamtej pory stał się jednym z najlepiej przebadanych składników aktywnych porostów². Jego unikalna budowa oparta na szkielecie dibenzofuranu sprawia, że wykazuje wyjątkową aktywność biologiczną⁸.

W codziennym życiu możesz spotkać kwas usninowy jako składnik dezodorantów (hamuje wzrost bakterii odpowiedzialnych za nieprzyjemny zapach) oraz past do zębów (działa przeciwko bakteriom powodującym próchnicę)¹. Bywa też składnikiem kremów i maści o działaniu antybiotycznym. Substancja ta istnieje w dwóch lustrzanych formach – enancjomerach: prawoskrętnym (+) i lewoskrętnym (−) – które różnią się profilem aktywności biologicznej⁶.

Jak kwas usninowy działa w badaniach laboratoryjnych?

Główny mechanizm działania przeciwbakteryjnego kwasu usninowego polega na hamowaniu syntezy RNA i DNA bakterii – to właśnie ten efekt odpowiada za jego aktywność wobec wielu drobnoustrojów⁹. Dodatkowo substancja wykazuje tzw. aktywność rozprzęgającą błonową – zaburza gradient protonów w mitochondriach, co niszczy komórki bakteryjne¹⁰.

W badaniach in vitro (na hodowlach komórkowych) opisano szereg dodatkowych właściwości:

• Działanie przeciwbakteryjne wobec bakterii Gram-dodatnich, w tym opornych szczepów Staphylococcus aureus i Mycobacterium tuberculosis¹¹
• Działanie przeciwgrzybicze i przeciwpierwotniakowe – enancjomer (−) wykazuje aktywność przeciw pierwotniakom⁶
• Działanie przeciwwirusowe – wstępne dane wskazują na aktywność wobec wirusa grypy A i wirusa opryszczki¹²
• Działanie przeciwzapalne – hamowanie syntezy prostaglandyn oraz aktywności enzymu mieloperoksydazy⁸
• Działanie przeciwutleniające – ograniczanie peroksydacji lipidów¹³

Pilot kliniczny z 1995 roku wykazał selektywne działanie kwasu usninowego przeciw bakterii Streptococcus mutans (odpowiedzialnej za próchnicę) bez zaburzania naturalnej flory jamy ustnej¹⁴. To jedyne jak dotąd badanie z udziałem ludzi w kontekście terapeutycznym, a jego wyniki wymagają potwierdzenia w szerszych próbach klinicznych.

Kwas usninowy a odchudzanie – historia ostrzeżeń

Na początku lat 2000. kwas usninowy – w postaci soli zwanej usnianem sodu – był składnikiem suplementów diety reklamowanych jako środki wspomagające odchudzanie i spalanie tłuszczu. Mechanizm miał polegać na rozsprzęganiu oddychania mitochondrialnego, co teoretycznie przyspieszałoby metabolizm¹⁰. Praktyka okazała się jednak niebezpieczna.

FDA (amerykańska agencja ds. leków i żywności) otrzymała 21 zgłoszeń hepatotoksyczności związanych z doustnymi suplementami zawierającymi kwas usninowy i w 2001 roku wydała oficjalne ostrzeżenie dotyczące jednego z preparatów⁴. W literaturze medycznej opisano przypadki ostrej niewydolności wątroby u osób stosujących tego rodzaju suplementy, co doprowadziło do wycofania produktów z rynku⁵. Późniejsze analizy potwierdziły, że mechanizm uszkodzenia wątroby wiąże się z indukcją stresu oksydacyjnego i hamowaniem funkcji mitochondriów w hepatocytach⁶.

Potencjalne zastosowania zewnętrzne – co mówią badania?

Zewnętrzne stosowanie kwasu usninowego wzbudza mniejsze obawy niż doustne, choć wymaga ostrożności. Stężenia stosowane w kosmetykach (dezodoranty, pasty do zębów) są typowo niskie, a przypadki kontaktowego zapalenia skóry opisuje się przy częstej ekspozycji na porosty, nie przy zwykłym użytkowaniu produktów¹⁵.

Badacze z Jagiellońskiego Uniwersytetu Medycznego sprawdzali kombinację kwasu usninowego z oktokrylenem jako filtrem UV. Prawoskrętny enancjomer (+) przenikał przez skórę bez uszkadzania keratynocytów i był stabilny pod wpływem promieniowania UV, co sugeruje potencjalne zastosowanie fotooprotekcyjne – jednak badanie przeprowadzono in vitro i nie testowano go jeszcze na ludziach¹⁶. Wstępne dane in vitro i na modelach zwierzęcych wskazują też na możliwe zastosowanie w gojeniu ran (oparzenia, owrzodzenia cukrzycowe, rany przewlekłe), ale wymagane są badania kliniczne potwierdzające skuteczność i bezpieczeństwo u ludzi¹⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kwas usninowy w postaci doustnych suplementów jest substancją o udokumentowanym ryzyku ciężkiego uszkodzenia wątroby. Jeśli stosujesz lub rozważasz stosowanie suplementu zawierającego kwas usninowy, koniecznie skonsultuj się z lekarzem przed rozpoczęciem.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub jedź na izbę przyjęć, jeśli po przyjęciu suplementu z kwasem usninowym zauważysz:

• żółtaczka (zażółcenie skóry lub białkówek oczu)
• ciemny mocz lub bardzo jasne stolce
• silny ból lub ucisk w prawej górnej części brzucha
• nudności, wymioty, gwałtowny brak apetytu
• skrajne zmęczenie, osłabienie, dezorientacja

Szczególną ostrożność powinny zachować:

• osoby z chorobami wątroby (marskość, wirusowe zapalenie wątroby, stłuszczenie)
• osoby przyjmujące leki hepatotoksyczne (np. metotreksat, niektóre antybiotyki, leki przeciwgrzybicze)
• kobiety w ciąży i karmiące piersią (brak danych o bezpieczeństwie)
• osoby z alergią kontaktową na porosty lub składniki kosmetyków zawierających kwas usninowy

Przy stosowaniu zewnętrznym: jeśli po użyciu kosmetyku z kwasem usninowym pojawi się zaczerwienienie, swędzenie, pęcherze lub inne objawy podrażnienia skóry, przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem lub farmaceutą¹⁵.

Kwas usninowy to substancja o ciekawym profilu biologicznym, ale o ograniczonej wartości terapeutycznej potwierdzonej u ludzi. Zewnętrznie – w niskich stężeniach w kosmetykach – jest stosunkowo bezpieczny dla większości osób. Doustne suplementy z tym składnikiem mają złą historię bezpieczeństwa i nie powinny być przyjmowane bez wyraźnego wskazania lekarskiego. Jeśli szukasz wsparcia dla odporności, zdrowia jamy ustnej lub gojenia ran, porozmawiaj z farmaceutą o opcjach o lepiej udokumentowanym profilu bezpieczeństwa.