Arbuz zwyczajny

Co zawiera arbuz zwyczajny – profil składników aktywnych

Arbuz zwyczajny (Citrullus lanatus) to owoc bogaty w substancje bioaktywne rozmieszczone w miąższu, skórce i nasionach. Dominującym karotenoidem jest likopen – w 152 g czerwonego miąższu znajdziesz go około 6 888 µg, co przewyższa zawartość w surowym pomidorze (maks. ~42 µg/g vs ~72 µg/g w arbuzie)¹². Obok likopenu w miąższu obecne są β-karoten, fitofluoren, fitoen, luteina i neurosporene¹.

Drugim kluczowym składnikiem jest L-cytrulina – aminokwas niezawarty w typowych białkach pokarmowych. Jej stężenie w skórce wynosi ok. 24,7 mg/g s.m., w miąższu ok. 16,7 mg/g s.m. (1,3–1,9 mg/g świeżej masy)³. Arbuz jest jednym z najlepszych naturalnych źródeł tego aminokwasu. Oprócz tego w miąższu i skórce zidentyfikowano flawonoidy (mirycetyna, kwercetyna, kemferol, rutyna, luteolina, apigenina – łącznie 111–176 mg ekwiwalentu rutyny/kg świeżej masy) oraz kwasy fenolowe, lignany i kumaryny¹⁰¹¹.

Nasiona są szczególnie bogate w białko (25–37 % s.m.) oraz olej (37,8–45,4 % s.m.), w którym dominuje kwas linolowy (ok. 60 % kwasów tłuszczowych), a następnie kwas oleinowy (~18 %) i palmitynowy (~12 %)⁸¹². Miąższ dostarcza też potasu (~112 mg/100 g), magnezu, fosforu i wapnia, a witaminy A i C są dominującymi witaminami w pulpie¹³.

Jak działa likopen – najważniejszy antyoksydant arbuza

Likopen to karotenoid o silnym działaniu przeciwutleniającym – neutralizuje wolne rodniki i wygasza singletowy tlen nawet skuteczniej niż α-tokoferol (witamina E)¹⁴. W miąższu arbuza występuje głównie jako izomery cis, które są lepiej przyswajalne niż forma trans dominująca w pomidorach¹⁵¹⁶. Jego wchłanianie wzrasta w obecności tłuszczu w posiłku – warto więc zjeść arbuza razem z orzechami lub oliwą¹⁷.

W badaniach klinicznych u osób z nadciśnieniem suplementacja likopenem zmniejszyła stężenie malondialdehydu (MDA) i nadtlenków lipidów, jednocześnie zwiększając aktywność enzymów antyoksydacyjnych (GPx, SOD, GSH)¹⁸. W badaniu epidemiologicznym osoby z wysokim spożyciem likopenu miały o 44 % niższe ogólne ryzyko nowotworów i o 25 % niższe ryzyko raka prostaty¹⁹. Należy jednak podkreślić, że dane epidemiologiczne i badania in vitro (gdzie likopen hamował namnażanie komórek raka prostaty i indukował apoptozę) nie zastępują dowodów klinicznych – likopen nie jest zatwierdzonym lekiem przeciwnowotworowym²⁰²¹.

L-cytrulina z arbuza – wpływ na naczynia krwionośne i regenerację

L-cytrulina wchłania się sprawnie – w badaniach laboratoryjnych na modelu jelitowym (komórki Caco-2) około 30–37 % cytruliny z arbuza przekraczało barierę jelitową w ciągu godziny; stężenie we krwi osiąga szczyt po 1–2 godzinach²². W organizmie cytrulina jest przekształcana w L-argininę, która z kolei służy jako substrat dla syntazy tlenku azotu (NOS). Tlenek azotu rozluźnia mięśnie gładkie naczyń, co prowadzi do ich rozszerzenia i obniżenia oporów naczyniowych²³²⁴.

W badaniu klinicznym (crossover, n=33) spożywanie 2 szklanek arbuza dziennie przez 4 tygodnie obniżyło skurczowe ciśnienie krwi, masę ciała, BMI i wskaźnik talia–biodra w porównaniu z grupą kontrolną spożywającą ciasteczka²⁵. Inne badanie wykazało, że 6 g wyciągu z arbuza dziennie przez 6 tygodni obniżyło ciśnienie rozkurczowe i skurczowe u osób z przednadciśnieniem i nadciśnieniem²⁶. Metaanaliza z 2023 roku podsumowuje jednak, że wyniki badań są niejednoznaczne – część prób klinicznych nie wykazała istotnego efektu⁶.

Cytrulina bierze też udział w cyklu mocznikowym, pomagając usuwać amoniak powstający podczas intensywnego wysiłku. W badaniu sportowców porcja 500 mL soku z arbuza bogatego w cytrulinę spożyta 2 godziny przed półmaratonem zmniejszyła bolesność mięśni przez 24–72 godziny po wysiłku, utrzymała zdolność do skoków i obniżyła poziom mleczanu we krwi po biegu w porównaniu z placebo²⁷. Wyniki dotyczące regeneracji mięśni są obiecujące, choć autorzy badań zastrzegają, że dowody są mieszane²⁴.

Pozostałe składniki aktywne – flawonoidy, kukurbitacyny i kwasy tłuszczowe

W miąższu, skórce i nasionach arbuza zidentyfikowano 23 związki flawonoidowe, m.in. kwercetynę, kemferol, rutynę, luteolę i apigeninę¹¹. Związki te hamują aktywność cyklooksygenazy 2 (COX-2) i wymiatają reaktywne formy tlenu (ROS), co leży u podstaw ich działania przeciwzapalnego²⁸. W skórce i liściach arbuza obecne są też kukurbitacyny (B, C, D, E, I) – oxygenowane triterpeny, z których kukurbitacyna E neutralizuje reaktywne związki azotu i hamuje cyklooksygenazy, zmniejszając odpowiedź zapalną²⁹³⁰.

Nasiona arbuza zawierają saponiny (11,62–32,48 mg/g), alkaloidy (~47–96 mg/g) i glikozydy sercowe (~10–14 mg/g)³¹. W badaniach laboratoryjnych saponiny wykazały działanie przeciwzapalne, a alkaloidy – przeciwbólowe i przeciwskurczowe³²³³. Są to jednak dane z badań in vitro i na zwierzętach – nie potwierdzono ich dotychczas w badaniach klinicznych na ludziach.

Olej z nasion arbuza jest bogaty w wielonienasycone kwasy tłuszczowe – kwas linolowy stanowi ok. 60 % jego składu, co nadaje mu właściwości antyoksydacyjne mierzone metodą DPPH (0,894 mg ekwiwalentu α-tokoferolu/g nasion)³⁴. Olej ten zawiera też tokoferole, tiaminę i flawonoidy³⁵.

Działania biologiczne wyciągu z arbuza – co pokazują badania

Wyciąg z arbuza zwyczajnego jest badany w wielu modelach eksperymentalnych. W badaniach na zwierzętach wykazano działanie hepatoprotekcyjne (obniżenie aktywności AST, ALT i ALP po zatruciu paracetamolem), neuroprotekcyjne (ochrona przed toksycznością chlorku rtęci) oraz gastroprotekcyjne (redukcja wskaźnika wrzodowego w modelu indometacynowym)³⁶³⁷³⁸. Wyciąg z miąższu i skórki zmniejszał też spontaniczną i oksytocynową kurczliwość macicy w izolowanych preparatach – efekt znoszony przez antagonistów tlenku azotu, co sugeruje mechanizm NO-cGMP³⁹.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe ekstraktów z nasion (metanolowych, etanolowych i heksanowych) potwierdzono in vitro wobec bakterii (S. aureus, E. coli, Salmonella typhi) i grzybów (Candida albicans)⁴⁰⁴¹. Wyniki te są jednak wyłącznie laboratoryjne i nie oznaczają, że arbuz zastępuje leczenie infekcji.

W modelu cukrzycy indukowanej streptozotocyną u gryzoni etanolowy wyciąg z nasion obniżył poziom glukozy, LDL, trójglicerydów i cholesterolu; za efekt hipoglikemizujący odpowiedzialne były głównie L-cytrulina, flawonoidy i saponiny²⁶. Dane kliniczne dotyczące wpływu na glikemię u ludzi są ograniczone.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Arbuz spożywany jako owoc jest bezpieczny dla większości osób. Sytuacja zmienia się, gdy sięgasz po suplementy zawierające wyciąg z arbuza lub skoncentrowaną cytrulinę w kapsułkach czy proszku.

• Leki na nadciśnienie lub rozszerzające naczynia: L-cytrulina nasila działanie tlenku azotu i może wzmacniać efekt leków hipotensyjnych (np. inhibitorów ACE, sartanów, azotanów, sildenafilu). Połączenie może nadmiernie obniżyć ciśnienie krwi – skonsultuj się z lekarzem przed włączeniem suplementu²⁶.
• Choroby nerek: zaburzenia cyklu mocznikowego i przewlekła choroba nerek zmieniają metabolizm argininy i cytruliny. Wysokie dawki suplementów mogą być nieodpowiednie – konieczna konsultacja nefrologiczna⁴².
• Ciąża i laktacja: brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa suplementów z wyciągiem z arbuza w ciąży. Wyciąg z miąższu i skórki wykazał w badaniach na izolowanej macicy działanie zmniejszające kurczliwość – nie stosuj suplementów bez konsultacji z lekarzem³⁹.
• Alergia: jeśli po spożyciu arbuza lub produktów zawierających jego wyciąg pojawią się pokrzywka, obrzęk, trudności z oddychaniem lub inne objawy reakcji alergicznej – natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na numer alarmowy.
• Duże ilości arbuza przy chorobach nerek: owoc zawiera potas (~112 mg/100 g) – osoby z hiperkaliemią lub zaawansowaną niewydolnością nerek powinny kontrolować jego spożycie¹³.

Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe i rozważasz stosowanie suplementu z wyciągiem z arbuza, porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem – nawet naturalny składnik może wchodzić w interakcje z terapią.

Arbuz zwyczajny to owoc, który przy racjonalnym spożyciu łączy walory smakowe z realną wartością odżywczą. Chcąc w pełni skorzystać z jego właściwości, jedz cały owoc – miąższ, a jeśli to możliwe, dodawaj do diety też skórkę. Jeśli interesujesz się suplementami z wyciągiem z arbuza lub skoncentrowaną cytruliną, omów wybór preparatu z farmaceutą, który pomoże dopasować formę i dawkę do Twoich potrzeb.