Tarczyca bocznokwiatowa

Czym jest tarczyca bocznokwiatowa?

Tarczyca bocznokwiatowa (Scutellaria lateriflora L.) to bylina z rodziny jasnotowatych, naturalnie rosnąca w wilgotnych lasach, na podmokłych łąkach i nad brzegami rzek wschodniej i środkowej części Ameryki Północnej – od Nowego Jorku po Alabamę i Missouri. Osiąga od 50 cm do metra wysokości, ma czworokątne łodygi, owalne liście ułożone naprzeciwlegle i drobne, niebiesko-fioletowe kwiaty pojawiające się od czerwca do września. Charakterystyczna dla tego gatunku jest lokalizacja kwiatów – wyrastają głównie z kątów liści wzdłuż bocznych odgałęzień, stąd nazwa „bocznokwiatowa”.

W anglojęzycznym świecie roślina znana jest pod nazwą mad-dog skullcap – „tarczyca szalonego psa”. Nazwa pochodzi z czasów, gdy stosowano ją także do leczenia psów chorych na wściekliznę. Surowcem leczniczym jest wysuszone ziele zbierane w fazie kwitnienia, między czerwcem a wrześniem, z roślin 3–4-letnich. Ziele jest dostępne w formie całej, pociętej lub sproszkowanej.

Co zawiera tarczyca bocznokwiatowa?

Bogactwo składników aktywnych tego ziela jest imponujące. Główną grupę stanowią flawonoidy swoiste dla rodzaju Scutellaria – dominuje wśród nich bajkalina (ok. 5% masy suchej liści), a towarzyszą jej bajkaleina, wogonina, wogonozyd, skutelaryna, oroksylina A, laterifloryna i inne pochodne. To właśnie te związki odpowiadają za większość udokumentowanych właściwości biologicznych ziela.

Poza flawonoidami ziele tarczycy bocznokwiatowej zawiera m.in.:

• Kwas γ-aminomasłowy (GABA) – neuroprzekaźnik hamujący, naturalnie obecny w roślinie, który sam w sobie wykazuje działanie wyciszające.
• Melatoninę i serotoninę – neurotransmitery indolowe obecne w niewielkich ilościach, związane z regulacją snu i nastroju.
• Kwasy fenolowe – kawowy, p-kumarowy i ferulowy – o właściwościach przeciwutleniających.
• Werbaskozyd – glikozyd fenylopropanoidowy o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym.
• Katalpol – irydoid należący do substancji gorzkich.
• Diterpenoidy (pochodne neoklerodanu), kumaryny, olejek eteryczny, ligniny, żywice i garbniki.
• Aminokwasy – glutaminę, kwas glutaminowy, argininę, leucynę i inne.

Tak zróżnicowany skład sprawia, że ziele działa wielokierunkowo, choć za efekty kliniczne w największym stopniu odpowiadają flawonoidy.

Tradycja i historia stosowania

Tarczyca bocznokwiatowa ma za sobą wielowiekową historię zastosowania w lecznictwie ludowym. Indianie z plemienia Cherokee i innych grup zamieszkujących Amerykę Północną stosowali ją jako środek uspokajający, diuretyczny (moczopędny) i tonizujący. Przygotowywali z niej napary lub dodawali ziele do tytoniu palonego w fajce. Roślina służyła do łagodzenia bólu, wspierania gojenia ran i redukcji stanów zapalnych, a także jako element rytuałów.

Do oficjalnego lecznictwa amerykańskiego trafiła prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku. Dziś jej ziele posiada monografię w prestiżowej American Herbal Pharmacopoeia (od 2009 roku), co potwierdza jej ugruntowaną pozycję w fitoterapii. Cieszy się szczególną popularnością w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Australii. W Europie jest znana przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, choć coraz częściej pojawia się również w polskich sklepach zielarskich.

Na co stosuje się tarczycę bocznokwiatową?

Współczesna fitoterapia zachodnia docenia to zioło przede wszystkim jako wsparcie układu nerwowego. Główne obszary zastosowania obejmują:

• Stres i napięcie nerwowe – ziele pomaga w wyciszeniu umysłu i redukcji nadmiernego pobudzenia.
• Problemy ze snem – napary i wyciągi pogłębiają relaks i ułatwiają zasypianie.
• Wyczerpanie fizyczne i psychiczne – wspiera regenerację przy przemęczeniu.
• Trudności z koncentracją i impulsywność – opisuje się jej zastosowanie przy nadaktywności i problemach z podtrzymywaniem uwagi.
• Nerwobóle, drżenia, pląsawica – ze względu na działanie rozkurczowe i uspokajające.

Istnieją też doniesienia o próbach stosowania tarczycy bocznokwiatowej w przypadku kołatania serca, zaburzeń przełykowych czy zespołu jelita drażliwego, choć są to obszary wymagające dalszych badań. Badania wykazały, że wyciągi z tarczycy bocznokwiatowej charakteryzują się aktywnością przeciwlękową, nie powodując przy tym spadku energii ani nasilonych efektów niepożądanych. Wskazuje się też na potencjalne działanie rozkurczowe mogące łagodzić drżenia w chorobie Parkinsona oraz objawy zespołu Tourette’a.

Jak stosować tarczycę bocznokwiatową?

Ziele tarczycy bocznokwiatowej można stosować na kilka sposobów, zależnie od dostępnej formy:

• Napar (herbatka) – łyżeczkę ziela zalać szklanką wrzącej wody, przykryć i parzyć 10–15 minut. Pić do dwóch szklanek dziennie.
• Proszek – pół łyżeczki mielonego ziela wymieszać z niewielką ilością gorącej wody, po ostudzeniu wypić razem z osadem. Stosować 1–3 razy dziennie, wieczorem przed snem lub w ciągu dnia przy silnym napięciu nerwowym.
• Nalewka – przygotowywana w proporcji 1:5, na alkoholu 40–70%, macerowana minimum 7 dni. Stosuje się 2–3 razy dziennie po 1 łyżeczce (5 ml) lub 1–2 łyżeczki na godzinę przed snem.

Warto pamiętać, że ekstrakty wodno-etanolowe tracą flawonoidy szybciej niż suche ziele – dlatego nalewki najlepiej przygotowywać w świeżych partiach. Suche ziele przechowuj w suchym miejscu (wilgotność do 10%), z dala od światła.

Podsumowanie

Tarczyca bocznokwiatowa to zioło o długiej tradycji i rosnącym zainteresowaniu naukowym. Jej działanie uspokajające, wyciszające i wspierające sen wynika z unikalnego składu – flawonoidów oddziałujących na receptory GABA, naturalnego kwasu GABA, melatoniny i serotoniny. Najwygodniejszą formą jest napar lub nalewka. Przed włączeniem ziela do codziennej rutyny warto porozmawiać z farmaceutą lub lekarzem – szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią. Kupując surowiec, zwróć uwagę na jego pochodzenie i wiarygodność dostawcy, by uniknąć fałszowanego produktu.