Arnota właściwa

Czym jest arnota właściwa i skąd pochodzi?

Arnota właściwa (Bixa orellana) to szybko rosnące tropikalne drzewo lub duży krzew, osiągający do 6–10 metrów wysokości, z rozłożystą koroną i atrakcyjnymi białymi lub różowymi kwiatami. Pochodzi z tropikalnych obszarów Ameryki Środkowej i Południowej, a dziś uprawiana jest także w Indiach, Indonezji, Kenii, Ekwadorze, Peru i Meksyku.

Owoce arnoty to podłużne, szpiczaste kapsułki najeżone miękkimi kolcami o żywoczerwonej skórce. Gdy dojrzewają, pękają jak ptasie dzioby, odsłaniając grona intensywnie czerwonych nasion – w jednym owocu może ich być nawet 40. To właśnie z tych nasion, a dokładnie z pokrywającej je brodawkowatej otoczki, pozyskuje się barwnik znany jako annatto lub orlean.

Roślina znana jest pod wieloma nazwami: achiote, achiotillo, urucum, bija. Już starożytni Majowie i Aztekowie doceniali jej barwiące właściwości – sporządzali z niej atrament do malowania religijnych obrazów i ozdabiania ciała. Intensywna czerwień nasion kojarzyła się im z ludzką krwią, dlatego przypisywali roślinie mistyczne znaczenie.

Co kryje się w nasionach arnoty? Skład chemiczny

Główne składniki aktywne arnoty to karotenoidy – przede wszystkim biksyna i norbiksyna. Biksyna stanowi do 70–80% barwników zawartych w nasionach i jest odpowiedzialna za intensywny pomarańczowy kolor. Norbiksyna to produkt jej hydrolizy – nieco bardziej żółta, a zarazem jedyna z tych dwóch substancji rozpuszczalna w wodzie (biksyna rozpuszcza się w tłuszczach i alkoholu). Obie razem tworzą barwnik oznaczany w Unii Europejskiej jako E160b.

Co ważne – choć biksyna i norbiksyna należą do karotenoidów, nie działają jako prekursory witaminy A, w odróżnieniu od beta-karotenu. Zawartość beta-karotenu w 100 g nasion annatto wynosi jednak 8,8–11,3 mg.

Poza karotenoidami w nasionach arnoty znajdziemy:

• Tokotrienole – rzadką formę witaminy E (szczególnie δ-tokotrienol); arnota jest jednym z nielicznych źródeł roślinnych tych związków, obok niektórych palm i zbóż.
• Polifenole – m.in. kwas elagowy i kwas salicylowy.
• Aminokwasy – treonina, tryptofan, fenyloalanina.
• Inne karotenoidy – kryptoksantyna, luteina, zeaksantyna, biksanol, krokocetyna.
• Garbniki, pektyny, pentozany, olejek eteryczny oraz białka (13–17% składu).

Jakie właściwości zdrowotne wykazuje arnota?

Arnota właściwa jest przedmiotem rosnącego zainteresowania naukowego, choć większość badań przeprowadzono jak dotąd na modelach laboratoryjnych lub zwierzęcych. Oto co wiadomo na dziś:

• Działanie przeciwutleniające – biksyna, norbiksyna i tokotrienole neutralizują wolne rodniki, zmniejszając stres oksydacyjny. W kategorii antyoksydantów ekstrakt z arnoty należy do najbardziej obiecujących naturalnych źródeł.
• Działanie przeciwzapalne – związki czynne zawarte w liściach i nasionach wykazują właściwości przeciwzapalne. W badaniach na szczurach ekstrakt z annatto działał porównywalnie do loratadyny w łagodzeniu reakcji zapalnej wywołanej histaminą.
• Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne – alkoholowy wyciąg z arnoty hamuje wzrost gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), pałeczki Salmonella, E. coli, Pseudomonas aeruginosa oraz drożdżaków Candida albicans. Dodanie barwnika do pieczywa hamowało też rozwój pleśni i wydłużało jego trwałość.
• Ochrona wątroby – w badaniu na szczurach biksyna chroniła wątrobę przed uszkodzeniami oksydacyjnymi, neutralizując działanie wolnych rodników.
• Potencjalne działanie przeciwnowotworowe – badania in vitro wykazały, że ekstrakty z annatto mogą hamować wzrost komórek nowotworowych (m.in. raka prostaty, trzustki, wątroby i skóry) oraz ograniczać anomalie chromosomalne. Wyniki są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych na ludziach.
• Wsparcie zdrowia oczu – norbiksyna w badaniach na zwierzętach ograniczała akumulację związku A2E, powiązanego z zwyrodnieniem plamki żółtej (AMD).
• Wpływ na układ pokarmowy – napar z annatto (1 łyżeczka na szklankę wrzątku), stosowany doustnie, tradycyjnie łagodzi nieżyty przewodu pokarmowego, pobudza apetyt i wspomaga trawienie. Jest uznawany za bezpieczny nawet dla dzieci.

Annatto E160b – gdzie go spotkasz w żywności?

Barwnik annatto to jeden z najstarszych i najszerzej stosowanych naturalnych barwników spożywczych – szacuje się, że aż 70% naturalnych barwników w żywności pochodzi właśnie z arnoty. Na etykietach produktów znajdziesz go pod oznaczeniem E160b lub pod nazwami handlowymi Rocou albo Orlean.

Annatto nadaje produktom barwę od żółtej do intensywnie pomarańczowej. Im więcej biksyny zawiera preparat, tym bardziej pomarańczowy kolor; przy większym udziale norbiksyny produkt jest bardziej żółty. Znajdziesz go m.in. w:

• serach żółtych i topionych (np. cheddar, mimolette, leyden) – wyrównuje kolor niezależnie od pory roku
• maśle i margarynie
• lodach, jogurtach i deserach mlecznych
• wędzonych rybach i pastach rybnych
• wypiekach, płatkach kukurydzianych i popcornie do mikrofalówki
• napojach i przekąskach o serowym smaku

Skąd potrzeba barwienia sera czy masła? Zimą krowy nie jedzą zielonej paszy, przez co mleko zawiera mniej naturalnego karotenu – i sery stają się bledsze. Annatto wyrównuje ten efekt, zapewniając konsumentom stały, oczekiwany kolor produktu przez cały rok.

Arnota w kosmetyce i dermokosmetykach

Olej z nasion arnoty od wieków jest stosowany jako kosmetyk – historycznie służył jako naturalny filtr UV, odstraszacz owadów i pigment do malowania ciała (stąd przydomek „drzewo pomadkowe”). Dziś wyciąg z ziaren arnoty pojawia się w nowoczesnych dermokosmetykach.

Biksyna zawarta w ekstrakcie z Bixa orellana wykazuje działanie przeciwzapalne poprzez redukcję reaktywnych form tlenu. Ma też udokumentowane właściwości przeciwbakteryjne. Co ciekawe, ekstrakt z arnoty hamuje produkcję lipazy przez bakterie Cutibacterium acnes – enzymu odpowiedzialnego za powstawanie drażniących wolnych kwasów tłuszczowych w łoju. Zmniejszenie ich ilości sprzyja normalizacji procesu keratynizacji skóry, co czyni arnotę obiecującym składnikiem dermokosmetyków stosowanych w pielęgnacji skóry trądzikowej.

Arnota jako przyprawa i barwnik w kuchni

W kuchni Ameryki Łacińskiej, Karaibów i Filipin annatto jest niezastąpione. Smak nasion opisywany jest jako lekko orzechowy, słodki i pieprzny – z nutą gałki muszkatołowej. Dlatego annatto zyskało przydomek „szafranu dla ubogich” i bywa stosowane jako tańszy zamiennik szafranu.

Mielone nasiona annatto można dodawać do:

• zup, ryżu, sosów i chili
• marynat do mięsa (tradycyjna pasta recado rojo)
• ciast, omletów i placków
• oleju – ugotowane w tłuszczu nasiona oddają barwnik, a olej annatto można używać do barwienia i aromatyzowania potraw

Uwaga praktyczna: nasiona arnoty mają bardzo twardą strukturę – przed mieleniem warto je namoczyć lub podgotować przez ok. 30 minut. I jeszcze jedno: barwnik z annatto jest intensywny i trwały, więc uważaj na blaty i ubrania podczas pracy z tym surowcem.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o arnocie?

Arnota właściwa to roślina o wyjątkowo wszechstronnym zastosowaniu: od przemysłu spożywczego, przez kosmetykę, aż po tradycyjną medycynę i farbiarstwo. Jej główne składniki aktywne – biksyna, norbiksyna i tokotrienole – wykazują dobrze udokumentowane działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne. Barwnik annatto (E160b) jest bezpieczny dla większości osób, ale osoby z alergią pokarmową lub IBS powinny zwracać uwagę na jego obecność na etykietach. Wyciąg z ziaren arnoty coraz częściej pojawia się też w dermokosmetykach – szczególnie tych przeznaczonych do skóry trądzikowej. Warto pamiętać, że choć wyniki badań są obiecujące, wiele z właściwości zdrowotnych arnoty wymaga jeszcze potwierdzenia w badaniach klinicznych na ludziach.