Pistacja kleista

Czym jest mastyks i co go wyróżnia spośród innych surowców roślinnych?

Mastyks to naturalna żywica pozyskiwana z pnia i konarów pistacji kleistej (Pistacia lentiscus var. chia) – wiecznie zielonego krzewu z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae), uprawianego niemal wyłącznie na południu greckiej wyspy Chios⁶. Gdy na korze nacinane są małe rowki, wypływa lepka, mleczna ciecz, która na powietrzu twardnieje w przezroczyste, kropliste bryłki – stąd poetycka nazwa „łzy Chios”. Pistacja kleista jest botanicznie spokrewniona z pistacją jadalną i drzewem terpentynowym, co ma znaczenie kliniczne: u osób uczulonych na inne gatunki z rodzaju Pistacia może dojść do alergii krzyżowej⁵.

Żywica od ponad 2500 lat jest stosowana w tradycyjnej medycynie greckiej. Hipokrates, Dioskorydes i Galen opisywali jej działanie na bóle brzucha, niestrawność, wrzody żołądka i dwunastnicy⁷. W 2015 roku Europejska Agencja Leków (EMA) opublikowała monografię, oficjalnie uznając mastyks za tradycyjny roślinny produkt leczniczy². Dziś surowiec ten dostępny jest w aptekach w postaci kapsułek, proszku i gumy do żucia, a jego olejek eteryczny wchodzi w skład past do zębów i płukanek.

Jakie związki aktywne zawiera mastyks i jak działają?

Naukowcy wyizolowali z mastyksu ponad 120 różnych związków¹. Szkielet chemiczny surowca tworzą przede wszystkim kwasy triterpenowe: mastyksadienowy (masticadienonic acid), izomastyksadienowy, oleanolowy i moroniowy, a także fytosterol tirukallol². Kwasy te wykazują działanie przeciwzapalne – hamują między innymi ekspresję cząsteczek adhezyjnych VCAM-1 i ICAM-1 na ludzkich komórkach śródbłonka aorty, co może ograniczać przyleganie monocytów do ściany naczyń⁸.

Olejek eteryczny mastyksu stanowi odrębną frakcję chemiczną, zdominowaną przez monoterpeny i seskwiterpeny: α-pinen, β-pinen, β-mircen, limonen i β-kariofylen, które łącznie tworzą 65–80% masy ekstrahowanego oleju⁹. Aktywność przeciwbakteryjną olejku przypisuje się działaniu synergistycznemu wielu składników – szczególną rolę odgrywają werbonon, α-terpineol i linalool, skuteczne wobec takich bakterii jak Escherichia coli, Staphylococcus aureus i Bacillus subtilis¹⁰. W żywicy obecne są ponadto proste fenolokwasy (kwas galusowy, protokatechowy, benzoesowy), α-tokoferol (witamina E) jako główny antyoksydant oraz arabinogalaktany i naturalny polimer poli-β-mircen stanowiący około 30% masy żywicy¹¹¹².

Jak mastyks wpływa na zdrowie układu pokarmowego?

Mastyks działa na przewód pokarmowy wielotorowo. Po pierwsze, wykazuje właściwości gastroprotekcyjne – zmniejsza wydzielanie kwasu żołądkowego i chroni komórki błony śluzowej żołądka (działanie cytoprotekcyjne), co potwierdzają badania na modelach zwierzęcych z uszkodzeniem wywołanym aspiryną¹⁵. Po drugie, jego składniki triterpenowe hamują prozapalne cytokiny (IL-6, CRP) i aktywność neutrofilów, łagodząc stany zapalne jelit¹⁶. Po trzecie, mastyks wykazuje aktywność przeciwbakteryjną wobec Helicobacter pylori – bakterii odpowiedzialnej za większość wrzodów trawiennych i raka żołądka¹⁷.

Warto pamiętać, że w badaniu z udziałem 148 pacjentów dawka 350 mg trzy razy dziennie przez 3 tygodnie istotnie zmniejszyła objawy niestrawności czynnościowej³. W podwójnie zaślepionym badaniu kontrolowanym placebo 1 g dziennie przez 2 tygodnie poprawiło gojenie owrzodzenia dwunastnicy potwierdzone endoskopowo¹⁸. Małe pilotażowe badanie z dawką 2,2 g dziennie przez 4 tygodnie wykazało poprawę konsystencji stolca i ogólnego samopoczucia u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit¹⁸. Wszystkie te próby były stosunkowo małe; potrzebne są większe, wieloośrodkowe badania, aby potwierdzić te wyniki.

Jak mastyks chroni zdrowie jamy ustnej?

Już 15 minut żucia mastyksu istotnie zmniejsza liczbę bakterii w ślinie, w tym Streptococcus mutans i pałeczek kwasu mlekowego – mikroorganizmów bezpośrednio odpowiedzialnych za próchnicę¹⁹. Regularne stosowanie przez 3 tygodnie obniża kwasowość śliny i redukuje odkładanie się płytki nazębnej¹⁹. Przegląd 14 badań z 2023 roku potwierdził, że mastyks hamuje kumulację płytki, choć autorzy zaznaczają potrzebę dalszych badań²⁰.

Żywica działa też przeciwko Porphyromonas gingivalis – bakterii związanej z chorobami przyzębia – a jej skuteczność przeciwbakteryjna jest porównywalna z diglukonianem chlorheksydyny, przy mniejszej cytotoksyczności dla tkanek¹⁹. Stymulacja wydzielania śliny podczas żucia wspomaga naturalne buforowanie kwasów i remineralizację szkliwa²¹. Dlatego mastyks wchodzi w skład past do zębów, płukanek i wypełnień dentystycznych²².

Czy mastyks wpływa na poziom cholesterolu i inne parametry metaboliczne?

Dowody kliniczne są obiecujące, ale niejednoznaczne. W badaniu z udziałem 156 osób z cholesterolem powyżej 200 mg/dl surowy mastyks w dawce 1 g dziennie przez 8 tygodni poprawił ogólny profil lipidowy w porównaniu z wartościami wyjściowymi, jednak nie zaobserwowano istotnych zmian stężenia LDL ani trójglicerydów²³. W badaniach na hiperlipidermicznych szczurach kamfen – jeden ze składników olejku mastyksowego – w dawce 30 µg/g masy ciała obniżył stężenie cholesterolu całkowitego o 54,5% i frakcji LDL o 54%, działając niezależnie od szlaku HMG-CoA reduktazy²⁴. To wyniki zwierzęce, których nie można bezpośrednio przekładać na człowieka.

Badanie pilotażowe CHIOS-MASTIHA wykazało poprawę tolerancji glukozy i zmniejszenie stężenia cholesterolu u zdrowych ochotników przyjmujących mastyks w dawce 330 mg trzy razy dziennie²⁵. Dane na temat wpływu na ciśnienie tętnicze i otyłość brzuszną pojawiają się w nowszych badaniach RCT, ale wymagają replikacji w większych grupach²⁶.

W jakiej postaci stosuje się mastyks i jakie dawki są zalecane?

Mastyks dostępny jest w kilku formach: jako surowa żywica do żucia, kapsułki lub proszek do połknięcia, a olejek eteryczny wchodzi w skład past do zębów, płukanek i kremów²⁸. Monografia EMA wskazuje łagodne zaburzenia trawienne, zapalne stany skóry i gojenie drobnych ran jako tradycyjne zastosowania².

Dla dorosłych stosowanych dawkowanie doustne wynosi 1–2 g dziennie (zazwyczaj 0,5–1 g dwa razy dziennie) przez maksymalnie 3 miesiące²⁹. W badaniach klinicznych dotyczących niestrawności stosowano 350 mg trzy razy dziennie³, a w badaniach nad owrzodzeniami – 1 g raz lub dwa razy dziennie¹³. W przypadku preparatów do stosowania na skórę stosuje się półstałe preparaty zawierające 9–11% sproszkowanego surowca, nakładane cienką warstwą do trzech razy dziennie²⁷. Przed rozpoczęciem regularnej suplementacji warto omówić dawkowanie z farmaceutą lub lekarzem.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Mastyks jest suplementem diety, nie lekiem – nie zastępuje diagnostyki i leczenia przyczyny dolegliwości. Skonsultuj się z lekarzem przed jego zastosowaniem lub natychmiast przerwij stosowanie i zgłoś się do specjalisty, jeśli:

• Masz rozpoznany wrzód żołądka lub dwunastnicy, zakażenie H. pylori lub chorobę refluksową – wymagają one potwierdzenia diagnostycznego i leczenia pod kontrolą lekarza; mastyks nie zastępuje standardowej terapii eradykacyjnej⁴.
• Przyjmujesz leki na receptę, zwłaszcza inhibitory pompy protonowej (IPP), leki przeciwzakrzepowe lub immunosupresyjne – interakcje mastyksu z lekami nie zostały dobrze zbadane³⁰.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie; stosowanie niezalecane³¹.
• Jesteś uczulony na pistację jadalną lub inne gatunki z rodzaju Pistacia – możliwa jest reakcja alergiczna krzyżowa⁵.
• Wystąpią objawy alergii: wysypka, świąd, pokrzywka – zarówno po doustnym spożyciu, jak i po nałożeniu na skórę³².
• Pojawi się zaparcie lub inne nowe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego podczas stosowania³².
• Objawy niestrawności lub zgagi utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie mimo stosowania mastyksu – mogą wskazywać na poważniejszą chorobę wymagającą diagnostyki.
• Planujesz stosowanie u dzieci – brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tej grupie wiekowej³¹.

Mastyks jest ogólnie dobrze tolerowany przy krótkotrwałym stosowaniu (do 3 miesięcy) – w badaniach nie odnotowano poważnych działań niepożądanych³³. Brakuje jednak danych o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania, dlatego warto robić przerwy i nie przekraczać zalecanych dawek. Jeśli kupujesz mastyks jako suplement diety, wybieraj produkty z certyfikatem jakości lub te, które zawierają certyfikowaną żywicę z Chios.