Kwas wakcenowy

Czym jest kwas wakcenowy i skąd pochodzi?

Kwas wakcenowy to jednonienasycony kwas tłuszczowy z grupy kwasów omega-7, zawierający jedno wiązanie podwójne w pozycji 11. Jego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa vacca, czyli krowa – i nie jest to przypadek. Kwas ten odkryto w 1928 roku właśnie w tłuszczu zwierzęcym, przede wszystkim u przeżuwaczy. Wzór chemiczny to C18:1, co oznacza osiemnastowęglowy łańcuch z jednym wiązaniem podwójnym.

Powstaje naturalnie w żwaczu krów, owiec i kóz w procesie zwanym biouhydrogenacją – bakterie jelitowe przekształcają tam nienasycone kwasy tłuszczowe z paszy (np. kwas linolowy i linolenowy) właśnie w kwas wakcenowy. To dominujący izomer trans w tłuszczu przeżuwaczy, stanowiący aż 60–80% wszystkich izomerów trans C18:1 w tym tłuszczu. Podobne procesy zachodzą również w przewodach pokarmowych zwierząt morskich.

Warto podkreślić kluczową różnicę: kwas wakcenowy może też powstawać sztucznie – podczas przemysłowego uwodorniania olejów roślinnych. Ta przemysłowa forma trafia do margaryn, wyrobów cukierniczych i żywności przetworzonej. Jednak naturalne i przemysłowe źródła tego kwasu to zupełnie inna historia z perspektywy zdrowotnej – i to właśnie naturalny kwas wakcenowy jest przedmiotem zainteresowania nauki.

Gdzie znajdziesz kwas wakcenowy w diecie?

Naturalne źródła kwasu wakcenowego to przede wszystkim produkty od przeżuwaczy:

• Mleko krowie, kozie i owcze – podstawowe źródło tego kwasu tłuszczowego w codziennej diecie.
• Masło i śmietana – produkty o stosunkowo wysokiej zawartości kwasu wakcenowego.
• Sery – zarówno twarde, jak i miękkie odmiany z mleka przeżuwaczy.
• Mięso wołowe, cielęce i jagnięce – zawartość kwasu wakcenowego waha się w granicach 0,2–10% kwasów tłuszczowych.

Ciekawa jest sezonowość tego składnika. Ilość kwasu wakcenowego w mleku zależy od tego, czym żywią się zwierzęta. W zimie, przy karmieniu kiszonkami i paszą treściwą, wynosi zaledwie 1,5–2% całkowitych kwasów tłuszczowych. Latem, gdy krowy pasą się na pastwisku i zjadają świeżą trawę – rośnie do 6,5–7%. W praktyce oznacza to, że letnie masło czy ser z mleka pastwiskowego będą bogatszym źródłem kwasu wakcenowego. Kwas wakcenowy obecny jest też w mleku kobiecym, choć w mniejszych ilościach.

Jak kwas wakcenowy działa w organizmie?

Po spożyciu kwas wakcenowy wbudowuje się w fosfolipidy i glikolipidy błon komórkowych. Wpływa to na ich płynność, selektywną przepuszczalność i integralność – a to z kolei przekłada się na prawidłowe funkcjonowanie tkanek i narządów. Kwas wakcenowy uczestniczy też w przekazywaniu sygnałów komórkowych i reguluje metabolizm lipidów.

Szczególnie interesująca jest jego rola jako prekursora sprzężonego kwasu linolowego (CLA). W gruczole mlekowym przeżuwaczy enzym zwany Δ9-desaturazą przekształca kwas wakcenowy w izomer CLA o oznaczeniu 9-cis,11-trans – tzw. rumenowy CLA, uważany za korzystny dla zdrowia składnik tłuszczu mlecznego. Co ważne, podobna konwersja może zachodzić również w organizmie człowieka. Potwierdziły to badania przeprowadzone w ramach projektu BIOCLA, w których wykazano, że spożycie serów wzbogaconych w kwas wakcenowy znacząco podnosi stężenie CLA w osoczu krwi uczestników.

Wpływ kwasu wakcenowego na profil lipidowy i układ sercowo-naczyniowy

Kwas wakcenowy wykazuje działanie hipolipemizujące, czyli obniżające poziom tłuszczów we krwi. Badania wskazują, że:

• Obniża stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL – bez jednoczesnego zmniejszania „dobrego” cholesterolu HDL.
• Zmniejsza poziom triacylogliceroli (trójglicerydów) we krwi.
• Hamuje lipogenezę w tkance tłuszczowej, czyli syntezę nowych kwasów tłuszczowych.
• Usprawnia funkcje naczyń krwionośnych i zapobiega agregacji płytek krwi – co ma znaczenie w profilaktyce zakrzepów.
• Zmniejsza zmiany miażdżycowe – co potwierdzono w badaniach na modelach zwierzęcych z predyspozycją do miażdżycy.

Kwas wakcenowy wpływa też na produkcję eikozanoidów – związków regulujących procesy zapalne i naczyniowe w organizmie. Badania na szczurach otyłych wykazały, że dieta wzbogacona w kwas wakcenowy zmniejsza całkowitą zawartość tkanki tłuszczowej, redukuje rozmiar komórek tłuszczowych i zmniejsza odkładanie tłuszczu w wątrobie i jelitach – co są to markery niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD).

Czy kwas wakcenowy wykazuje właściwości przeciwnowotworowe?

To jeden z bardziej obiecujących, choć wciąż niejednoznacznych obszarów badań. Dostępne dane sugerują, że kwas wakcenowy może hamować rozwój komórek nowotworowych – mechanizm polega m.in. na inicjowaniu apoptozy (programowanej śmierci komórek) drogą mitochondrialną oraz regulacji ekspresji genów związanych z proliferacją.

W badaniach laboratoryjnych wykazano, że kwas wakcenowy spowalnia wzrost komórek raka nosogardła, a efekt ten był zależny od dawki. Obserwowano też potencjalny wpływ na komórki raka piersi i prostaty. Badania obserwacyjne dotyczące nowotworów piersi i prostaty przyniosły jednak niejednoznaczne wyniki – część z nich wskazuje na korzystny wpływ, inne tego nie potwierdzają. Dane z badań epidemiologicznych na ludziach są ograniczone i nie pozwalają na jednoznaczne wnioski. Potrzebne są dobrze zaplanowane badania kliniczne, zanim będzie można mówić o potwierdzonych właściwościach przeciwnowotworowych u człowieka.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o kwasie wakcenowym?

Kwas wakcenowy to naturalny składnik mleka i mięsa przeżuwaczy, który – w przeciwieństwie do przemysłowych kwasów tłuszczowych trans – wykazuje szereg korzystnych właściwości zdrowotnych. Wspiera prawidłowy profil lipidowy, działa przeciwmiażdżycowo i może poprawiać wrażliwość na insulinę. Jeśli chcesz zwiększyć jego spożycie, sięgaj po pełnotłuste produkty mleczne od krów żywionych pastwiskowo, szczególnie w sezonie letnim. Kwas wakcenowy nie jest samodzielnym suplementem – jego naturalne spożycie z codzienną dietą jest bezpieczne i nie wiąże się z ryzykiem toksyczności. Pamiętaj jednak, że produkty mleczne są kaloryczne, więc umiar pozostaje zasadą nadrzędną.