Kwas wakcenowy

Czym jest kwas wakcenowy i skąd pochodzi?

Kwas wakcenowy to naturalnie występujący trans-jednonienasycony kwas tłuszczowy o 18 atomach węgla (trans-11-18:1, C₁₈H₃₄O₂), odkryty po raz pierwszy w 1928 roku w tłuszczach zwierzęcych i maśle⁷. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa vacca – krowa, co dobrze oddaje jego główne źródło. Jest on geometrycznym i pozycyjnym izomerem kwasu oleinowego, jednego z najpowszechniejszych kwasów tłuszczowych w diecie⁸.

Kwas wakcenowy powstaje w żwaczu (pierwszym żołądku) przeżuwaczy podczas biologicznego uwodornienia kwasu linolowego przez mikroorganizmy jelitowe⁹. To naturalny proces – zupełnie inny niż przemysłowe uwodornienie olejów roślinnych, które dostarcza szkodliwych izomerów trans (np. kwasu elaidynowego). Kwas wakcenowy stanowi ok. 50% wszystkich trans-jednonienasyconych kwasów tłuszczowych w tkance tłuszczowej bydła i dominuje wśród naturalnych tłuszczów trans w żywności¹⁰.

W jakich produktach znajdziesz kwas wakcenowy i ile go spożywamy?

Głównym źródłem kwasu wakcenowego są produkty mleczne i mięso przeżuwaczy. Jego zawartość wynosi ok. 2–5% wszystkich kwasów tłuszczowych w tłuszczu mlecznym, przy czym ilość ta zależy od sposobu żywienia zwierząt, pory roku i regionu hodowli¹. W tłuszczu mięsa wołowego udział ten wynosi ok. 2%, a w łoju – do 5%¹¹.

Przeciętne spożycie trans-kwasów tłuszczowych z produktów mlecznych i mięsa wynosi w większości krajów europejskich ok. 1,3–1,8 g na dobę, z czego kwas wakcenowy stanowi 60–80% tej ilości¹²¹³. W Hiszpanii i Portugalii spożycie jest nieco niższe – ok. 0,8 g dziennie¹¹.

Jak kwas wakcenowy działa w organizmie – rola jako prekursor CLA

Najlepiej poznany mechanizm działania kwasu wakcenowego to jego enzymatyczna przemiana w sprzężony kwas linolowy (CLA), a dokładniej w izomer c9,t11-CLA (kwas rumenowy). Reakcja ta zachodzi w jelitach i tkankach dzięki enzymowi Δ9-desaturazie¹⁴. Co istotne, kwas wakcenowy jest jedynym żywieniowym prekursorem tego konkretnego izomeru CLA – nie ma innego sposobu na dostarczenie go organizmowi z dietą³.

U ludzi ok. 19–30% spożytego kwasu wakcenowego ulega przemianie w CLA². Europejskie badanie kliniczne BIOCLA potwierdziło, że kwas wakcenowy zawarty w serze wzbogaconym w CLA istotnie podwyższał stężenie CLA w osoczu krwi uczestników¹⁵. Oznacza to, że spożywając nabiał, dostarczasz organizmowi nie tylko kwas wakcenowy sam w sobie, ale pośrednio także CLA – związek o udokumentowanych właściwościach przeciwzapalnych i metabolicznych.

Pozostałe 70–80% kwasu wakcenowego nie ulega tej przemianie i – jak wykazało przełomowe badanie opublikowane w „Nature” w 2023 r. – może pełnić własną, odrębną rolę biologiczną jako cząsteczka sygnałowa¹⁶¹⁷.

Kwas wakcenowy a metabolizm i lipidy krwi – co mówią badania?

Wyniki badań dotyczące wpływu kwasu wakcenowego na profil lipidowy są zależne od dawki i kontekstu. Umiarkowane spożycie wykazuje neutralny wpływ na czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego, natomiast wysokie spożycie masła bogatego w ten kwas może podwyższać stężenie LDL-cholesterolu i zwiększać ryzyko chorób serca⁶.

W badaniach na zwierzętach z zaburzeniami lipidowymi (szczury JCR:LA-cp) długotrwała suplementacja kwasem wakcenowym obniżała stężenie trójglicerydów o ok. 50%, redukowała cholesterol całkowity i LDL do poziomów porównywalnych ze zdrowymi zwierzętami, zmniejszała zawartość tłuszczu w wątrobie o ok. 49% oraz ograniczała aktywność enzymów lipogenezy (FAS i ACC-1) o ok. 40%¹⁸. Co ważne – są to wyniki z modelu zwierzęcego, a nie z badań klinicznych u ludzi.

W 8-tygodniowym badaniu na otyłych szczurach (Zucker fa/fa) suplementacja kwasem wakcenowym (1,5% masy diety) zmniejszyła rozmiar adipocytów (komórek tłuszczowych) o ok. 7% i podwyższyła poziom przeciwzapalnej interleukiny IL-10 w tkance tłuszczowej 1,4-krotnie – bez pogorszenia insulinooporności, glikemii ani ciśnienia krwi¹⁹. Ludzkie badania epidemiologiczne i interwencyjne wskazują, że spożycie naturalnych tłuszczów trans z nabiału (z których 60–80% stanowi kwas wakcenowy) jest neutralne pod względem ryzyka sercowo-naczyniowego²⁰.

Kwas wakcenowy a odporność przeciwnowotworowa – odkrycie z „Nature”

W 2023 roku w prestiżowym czasopiśmie „Nature” ukazało się badanie, które wywołało duże zainteresowanie w środowisku naukowym. Zespół z Uniwersytetu w Chicago przeszukał bibliotekę 255 bioaktywnych składników odżywczych krążących we krwi i sprawdzał, który z nich najskuteczniej aktywuje limfocyty T CD8⁺ (cytotoksyczne komórki odpornościowe zabijające komórki nowotworowe). Kwas wakcenowy wypadł najlepiej spośród wszystkich testowanych związków²¹.

Mechanizm działania polega na tym, że kwas wakcenowy hamuje receptor GPR43 na powierzchni limfocytów T CD8⁺ i aktywuje wewnątrzkomórkowy szlak sygnałowy cAMP–PKA–CREB, który odpowiada za wzrost, przeżycie i aktywację tych komórek²². Co istotne, efekt ten jest niezależny od osi PD-L1/PD-1, co otwiera możliwość synergistycznego działania z obecnymi immunoterapiami¹⁷.

W modelach mysich diety wzbogacone kwasem wakcenowym istotnie spowalniały wzrost guzów czerniaka i raka jelita grubego oraz zwiększały naciekanie tkanek guza przez limfocyty T CD8⁺²³. W analizie próbek krwi pacjentów leczonych terapią CAR-T z powodu chłoniaka wykazano, że wyższy poziom kwasu wakcenowego we krwi korelował z lepszą odpowiedzią na leczenie²⁴.

Należy jednak podkreślić: są to dane przedkliniczne (modele mysie) i obserwacyjne (korelacja u pacjentów) – nie przeprowadzono dotąd randomizowanych badań klinicznych, które potwierdziłyby, że suplementacja kwasem wakcenowym poprawia wyniki leczenia nowotworów u ludzi. Badania są kontynuowane²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kwas wakcenowy nie jest suplementem dostępnym w polskich aptekach jako izolowany preparat – dostarczamy go głównie z jedzeniem. Jednak kilka sytuacji wymaga rozmowy z lekarzem lub dietetykiem:

• Choroby układu krążenia (choroba wieńcowa, przebyty zawał, hipercholesterolemia): wysokie spożycie tłuszczów nasyconych i trans z nabiału może podwyższać LDL-cholesterol; ustal z lekarzem, jakie spożycie produktów mlecznych jest dla Ciebie bezpieczne⁶.
• Przewlekła niewydolność serca: badania obserwacyjne wykazały, że wysokie stężenie kwasów tłuszczowych trans (w tym kwasu wakcenowego) w osoczu korelowało z cięższym przebiegiem choroby i wyższą śmiertelnością w tej grupie – dieta powinna być uzgodniona ze specjalistą²⁶.
• Choroby nerek (obniżone eGFR): w badaniu przekrojowym wykazano związek między stężeniem kwasu wakcenowego a niższym wskaźnikiem filtracji kłębuszkowej; przy przewlekłej chorobie nerek skonsultuj dietę z nefrologiem lub dietetykiem²⁶.
• Ryzyko onkologiczne: niektóre badania epidemiologiczne sugerowały możliwy związek między wyższym spożyciem lub stężeniem kwasu wakcenowego we krwi a ryzykiem raka piersi i prostaty – choć badania eksperymentalne na zwierzętach wskazują raczej na działanie ochronne. W przypadku obciążenia onkologicznego warto omówić dietę z onkologiem²⁷.
• Ciąża i karmienie piersią: kwas wakcenowy jest naturalnym składnikiem mleka ludzkiego; nie ma danych wskazujących na szkodliwość umiarkowanego spożycia nabiału w ciąży, jednak wszelkie zmiany diety warto omówić z ginekologiem lub dietetykiem.

Podsumowując: kwas wakcenowy z nabiału i mięsa przeżuwaczy jest integralną częścią tradycyjnej europejskiej diety i przy umiarkowanym spożyciu nie wykazuje szkodliwego działania u zdrowych osób. Warto jednak pamiętać, że nabiał dostarcza jednocześnie tłuszczów nasyconych – dlatego rozsądna porcja (np. 2–3 porcje nabiału dziennie) wpisuje się w zalecenia zrównoważonego żywienia. Jeśli Twój lekarz zalecił ograniczenie tłuszczów zwierzęcych ze względu na choroby serca lub inne schorzenia – stosuj się do tych wskazówek i nie traktuj naturalnego pochodzenia kwasu wakcenowego jako usprawiedliwienia dla nieograniczonego spożycia masła czy tłustych serów.