Zespół górnego otworu klatki piersiowej – przyczyny powstania

Zespół górnego otworu klatki piersiowej (TOS) to schorzenie o złożonej etiologii, które powstaje w wyniku uciskania lub podrażnienia struktur nerwowo-naczyniowych przechodzących przez wąską przestrzeń między obojczykiem a pierwszym żebrem¹. Przyczyny tego zespołu można podzielić na kilka głównych kategorii, przy czym często dochodzi do współistnienia różnych czynników etiologicznych.

Klasyfikacja przyczyn zespołu górnego otworu klatki piersiowej

Specjaliści dzielą przyczyny TOS na trzy główne grupy: wrodzone, urazowe i funkcjonalne². Czynniki wrodzone predysponują niektóre osoby do rozwoju zespołu, ale objawy mogą nie pojawiać się aż do momentu urazu szyi w wyniku nagłego uszkodzenia lub przewlekłego przeciążenia². Często przyczyny te występują jednocześnie – na przykład osoba z wrodzoną nieprawidłowością anatomiczną może rozwinąć objawy dopiero po urazie lub w wyniku długotrwałego wykonywania powtarzalnych ruchów.

Wrodzone nieprawidłowości anatomiczne

Nieprawidłowości anatomiczne obecne od urodzenia stanowią istotną grupę czynników predysponujących do rozwoju TOS. Najczęściej spotykaną anomalią jest obecność żebra szyjnego – dodatkowego żebra znajdującego się powyżej pierwszego żebra¹. To dodatkowe żebro może uciskać nerwy lub naczynia krwionośne, zmniejszając dostępną przestrzeń w górnym otworze klatki piersiowej¹.

Żebro szyjne występuje u około 0,5-1% populacji, ale nie u wszystkich osób z tą anomalią rozwija się zespół górnego otworu klatki piersiowej⁴. Obecność żebra szyjnego może znacząco zmniejszyć przestrzeń w górnym otworze, szczególnie gdy łączy się z powtarzalnymi ruchami lub złą postawą ciała⁴. Inne wrodzone nieprawidłowości kostne obejmują nieprawidłowości pierwszego żebra lub obojczyka⁵.

Dodatkowo mogą występować wrodzone nieprawidłowości tkanek miękkich, takie jak anomalne włókniste więzadła łączące kręgosłup z żebrem¹ lub nietypowe więzadła mięśniowe w okolicy splotu ramiennego⁵. Niektórzy ludzie rodzą się również z dodatkowym lub nieprawidłowym mięśniem drabinkowatym w szyi⁶.

Przyczyny urazowe i mechaniczne

Urazy stanowią jedną z najczęstszych przyczyn zespołu górnego otworu klatki piersiowej. Szczególnie często występują po urazach typu „biczowego” (whiplash) powstałych w wyniku wypadków samochodowych¹. Pojawienie się objawów związanych z urazem w wypadku często jest opóźnione¹. Fizyczny uraz może spowodować zmiany wewnętrzne, które następnie uciskają nerwy w górnym otworze klatki piersiowej⁷.

Urazy mogą prowadzić do uszkodzenia kości i innych struktur w okolicy górnego otworu klatki piersiowej, co skutkuje uciskiem naczyń krwionośnych lub nerwów⁸. Złamania obojczyka lub pierwszego żebra mogą zmienić anatomię tego obszaru i prowadzić do rozwoju TOS⁵⁹. Również nieprawidłowe gojenie się złamań może być przyczyną zespołu¹⁰.

Przeciążenia i czynniki funkcjonalne

Przewlekłe przeciążenie związane z powtarzalnymi ruchami ramion stanowi istotną przyczynę rozwoju TOS. Szczególnie narażone są osoby wykonujące zawody wymagające pracy z podniesionymi ramionami, takie jak malarze, mechanicy samochodowi czy fryzjerzy¹¹¹². Również sportowcy uprawiający dyscypliny wymagające powtarzalnych ruchów ramion nad głową, jak pływacy czy miotacze, są w grupie zwiększonego ryzyka¹⁰.

Powtarzalne ruchy mogą prowadzić do przerostów mięśni, które przyczyniają się do ucisku struktur nerwowo-naczyniowych¹³. U kulturystów i osób intensywnie trenujących siłowo rozbudowane mięśnie szyi mogą stać się zbyt duże i uciskać nerwy lub naczynia podobojczykowe¹². Włókniste więzadła mięśniowe powstałe w wyniku przeciążenia lub u sportowców mogą powodować zwiększone ciśnienie u osób z anatomicznie prawidłowymi strukturami¹⁴.

Inne czynniki etiologiczne

Zła postawa ciała, szczególnie opadające ramiona i wysunięta do przodu głowa, może prowadzić do ucisku w obszarze górnego otworu klatki piersiowej¹⁵¹⁶. Słabe mięśnie ramion mogą być przyczyną złej postawy¹⁶. Otyłość może wywierać dodatkowy nacisk na mięśnie podtrzymujące obojczyki¹⁶, a noszenie zbyt ciężkich toreb lub plecaków również może przyczynić się do rozwoju objawów¹⁷.

Ciąża może być czynnikiem przyczyniającym się do rozwoju TOS ze względu na rozluźnienie stawów¹¹¹⁷. Zmiany hormonalne podczas ciąży mogą powodować pierwsze objawy zespołu górnego otworu klatki piersiowej¹⁸.

Rzadziej zespół może być spowodowany nowotworami lub powiększonymi węzłami chłonnymi w górnej części klatki piersiowej lub pod pachą⁸¹⁷. Guzy w okolicy górnego otworu klatki piersiowej mogą fizycznie uciskać inne struktury⁸. Powiększone węzły chłonne, na przykład w przebiegu chłoniaka Hodgkina, mogą uciskać nerwy lub naczynia krwionośne⁸.

Czynniki ryzyka i predyspozycje

Zespół górnego otworu klatki piersiowej występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn¹⁶¹⁹. Najczęściej dotyka młodych, aktywnych osób, głównie w wieku 20-40 lat¹⁶. Zła postawa ciała i otyłość mogą pogorszyć stan¹⁹.

Często obserwuje się zmiany psychologiczne u pacjentów z zespołem górnego otworu klatki piersiowej, ale nie jest jasne, czy są one przyczyną czy skutkiem zespołu¹⁹. Stres i depresja są wymieniane jako potencjalne czynniki ryzyka¹⁶. Dodatkowo zaburzenia snu mogą zwiększać ryzyko rozwoju TOS¹⁷.

Warto podkreślić, że często przyczyna zespołu górnego otworu klatki piersiowej nie jest znana¹²⁰. W wielu przypadkach może występować kombinacja różnych czynników, a dokładne ustalenie etiologii może być trudne. Najważniejsze jest rozpoznanie objawów i wdrożenie odpowiedniego leczenia, niezależnie od dokładnej przyczyny powstania schorzenia.