Przyczyny bólu gardła – co powoduje dolegliwości gardłowe

Ból gardła to jedna z najczęstszych dolegliwości, z którą każdy z nas zetknął się co najmniej raz w życiu. Choć zazwyczaj jest objawem łagodnych schorzeń, które mijają samoistnie, zrozumienie jego przyczyn jest kluczowe dla właściwego postępowania i leczenia¹².

Wirusowe przyczyny bólu gardła

Infekcje wirusowe stanowią najczęstszą przyczynę bólu gardła, odpowiadając za około 80% wszystkich przypadków³⁴. Różnorodne wirusy mogą wywoływać to schorzenie, przy czym najczęściej spotykane to te powodujące przeziębienie i grypę.

Do głównych wirusowych sprawców bólu gardła należą rinowirusy, które są odpowiedzialne za powstawanie przeziębienia, wirusy grypy oraz adenowirusy⁵⁶. Inne istotne patogeny wirusowe to koronawirusy (w tym SARS-CoV-2 powodujący COVID-19), wirus Epsteina-Barr odpowiedzialny za mononukleozę, a także wirusy wywołujące ospę wietrzną, różyczkę czy świnkę¹⁷.

Charakterystyczną cechą wirusowego bólu gardła jest często towarzyszący mu katar, kaszel, łzawienie oczu czy ogólne osłabienie⁹. Wirus może bezpośrednio infekować błonę śluzową gardła, powodując stan zapalny, lub też wywoływać podrażnienie na skutek spływania wydzielin z nosa¹⁰.

Bakteryjne przyczyny bólu gardła

Chociaż infekcje bakteryjne są mniej częstą przyczyną bólu gardła niż wirusowe, mają one istotne znaczenie kliniczne ze względu na możliwość powikłań oraz konieczność leczenia antybiotykami¹¹. Najważniejszym bakteryjnym sprawcą jest paciorkowiec β-hemolizujący grupy A (Streptococcus pyogenes), powodujący tak zwane „zapalenie gardła paciorkowcowe” lub „strep throat”³¹¹.

Paciorkowiec grupy A odpowiada za 5-36% przypadków ostrego zapalenia gardła i jest szczególnie częstą przyczyną bólu gardła u dzieci w wieku szkolnym oraz nastolatków³¹². U dzieci stanowi on przyczynę 20-30% przypadków bólu gardła, podczas gdy u dorosłych jedynie około 10%¹³¹⁴.

Inne bakterie mogące wywoływać ból gardła to paciorkowce grup B i C, Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae, Haemophilus influenzae, a także rzadziej spotykane patogeny jak Neisseria gonorrhoeae czy Corynebacterium diphtheriae³¹⁵. Szczególną uwagę należy zwrócić na Fusobacterium necrophorum, które może prowadzić do zespołu Lemierre’a – poważnego powikłania o wysokiej śmiertelności¹⁶ Zobacz więcej: Bakteryjne przyczyny bólu gardła - infekcje wymagające leczenia.

Przyczyny nieinfekcyjne

Ból gardła może być również wynikiem czynników nieinfekcyjnych, które często prowadzą do przewlekłego lub nawracającego charakteru dolegliwości. Te przyczyny są szczególnie istotne w przypadkach, gdy ból gardła utrzymuje się przez dłuższy czas lub powraca cyklicznie.

Jedną z najczęstszych nieinfekcyjnych przyczyn jest choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa (GERD), w której kwas żołądkowy cofa się do przełyku i gardła, powodując podrażnienie i ból¹⁷¹⁸. Pacjenci z GERD często odczuwają pieczenie w gardle, chrypkę oraz uczucie „kuli w gardle”¹⁹.

Czynniki środowiskowe również odgrywają znaczącą rolę w etiologii bólu gardła. Suche powietrze, szczególnie w okresie grzewczym, może powodować wysuszenie błony śluzowej gardła, prowadząc do uczucia suchości i drapania²⁰²¹. Podobnie oddychanie przez usta, często występujące podczas snu przy niedrożności nosa, może wywoływać ból gardła¹⁸.

Narażenie na różnorodne drażnące substancje, takie jak dym tytoniowy, zanieczyszczenia powietrza, chemikalia czy ostre potrawy, może również prowadzić do podrażnienia gardła¹⁷²¹. Przewlekłe narażenie na te czynniki może skutkować uporczywym bólem gardła Zobacz więcej: Nieinfekcyjne przyczyny bólu gardła - alergie i czynniki środowiskowe.

Rzadkie ale poważne przyczyny

Chociaż większość przypadków bólu gardła ma łagodną etiologię, istnieją rzadkie przyczyny, które mogą stanowić zagrożenie dla życia i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej. Do najpoważniejszych należy zapalenie nagłośni (epiglottitis), które może prowadzić do blokady dróg oddechowych¹⁷²².

Ropnie okołomigdałkowe i głębokie ropnie szyi również stanowią poważne powikłania, które mogą zagrozić drożności dróg oddechowych¹⁷²³. Te stany wymagają pilnej hospitalizacji i często interwencji chirurgicznej.

Nowotwory gardła, języka czy krtani, choć rzadkie, mogą manifestować się przewlekłym bólem gardła¹³¹⁷. Szczególną uwagę należy zwrócić na ból gardła utrzymujący się powyżej 2-3 tygodni, zwłaszcza u osób palących tytoń lub nadużywających alkoholu²⁴.

W kontekście infekcji HIV, ból gardła może być jednym z wczesnych objawów ostrej infekcji retrowirusowej lub wynikiem infekcji oportunistycznych u osób z obniżoną odpornością¹⁷²⁵.

Czynniki predysponujące

Niektóre osoby są bardziej narażone na rozwój bólu gardła ze względu na różnorodne czynniki ryzyka. Wiek odgrywa istotną rolę – dzieci chorują na infekcje górnych dróg oddechowych częściej niż dorośli, przechodząc średnio ponad 5 infekcji rocznie¹⁰. Szczególnie podatne na infekcje paciorkowcowe są dzieci w wieku szkolnym oraz nastolatkowie²⁰.

Bliska styczność z osobami chorymi stanowi najważniejszy czynnik ryzyka zakażenia bakteryjnego lub wirusowego²⁶. Infekcje łatwo rozprzestrzeniają się w środowiskach zamkniętych, takich jak szkoły, przedszkola czy miejsca pracy²⁷.

Osłabienie układu odpornościowego zwiększa ryzyko infekcji powodujących ból gardła²⁸. Może to być spowodowane chorobami przewlekłymi, przyjmowanymi lekami (jak chemioterapia czy leki immunosupresyjne) lub stanem niedożywienia²⁹.

Palenie tytoniu oraz narażenie na bierne palenie znacząco zwiększa ryzyko podrażnienia gardła i infekcji³⁰. Palacze mają również podwyższone ryzyko rozwoju nowotworów gardła, które mogą objawiać się przewlekłym bólem³¹.

Podsumowanie etiologii bólu gardła

Etiologia bólu gardła jest niezwykle różnorodna, obejmując zarówno przyczyny infekcyjne, jak i nieinfekcyjne. Zdecydowana większość przypadków ma łagodny przebieg i wynika z powszechnych infekcji wirusowych, które ustępują samoistnie. Jednak właściwa identyfikacja przyczyny jest kluczowa dla odpowiedniego postępowania terapeutycznego, szczególnie w przypadku infekcji bakteryjnych wymagających antybiotykoterapii.

Zrozumienie różnorodności przyczyn bólu gardła pozwala na świadome podejście do tej dolegliwości. Podczas gdy większość przypadków nie wymaga specjalistycznego leczenia, niektóre sytuacje – jak uporczywy ból gardła, towarzyszące objawy alarmowe czy czynniki ryzyka – wymagają konsultacji medycznej w celu wykluczenia poważniejszych przyczyn i wdrożenia odpowiedniego leczenia.