Epidemiologia raka podniebienia miękkiego – częstość występowania

Rak podniebienia miękkiego należy do nowotworów złośliwych jamy ustnej i gardła środkowego, stanowiąc stosunkowo niewielki odsetek wszystkich nowotworów tej lokalizacji. Nowotwory jamy ustnej i gardła stanowią około 3% wszystkich rozpoznawanych rocznie nowotworów w Stanach Zjednoczonych¹. Podniebienie miękkie, jako część gardła środkowego, jest jedną z lokalizacji, w której mogą rozwijać się nowotwory złośliwe, przy czym najczęstszym typem histologicznym jest rak płaskonabłonkowy.

Częstość występowania w populacji

Dane epidemiologiczne dotyczące raka podniebienia miękkiego wskazują na stosunkowo niską częstość występowania tego nowotworu w porównaniu z innymi lokalizacjami w obrębie jamy ustnej i gardła. W ramach nowotworów jamy ustnej, około 1-5% wszystkich nowotworów złośliwych jamy ustnej lokalizuje się w podniebieniu twardym², podczas gdy dane dotyczące podniebienia miękkiego wskazują na jeszcze niższą częstość występowania.

Analiza danych z rejestru SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results) obejmująca 4366 przypadków raka płaskonabłonkowego podniebienia miękkiego pokazała, że średnie całkowite przeżycie wynosiło 68,7 miesiąca, podczas gdy przeżycie specyficzne dla choroby osiągnęło 161,3 miesiąca³. Te różnice wskazują na znaczący wpływ chorób współistniejących na ogólne rokowanie pacjentów.

Rozkład według płci i wieku

Nowotwory jamy ustnej i gardła, w tym rak podniebienia miękkiego, wykazują wyraźną predylekcję płciową. Są one ponad dwukrotnie częstsze u mężczyzn niż u kobiet⁴. Ogólne ryzyko rozwoju nowotworów jamy ustnej i gardła środkowego w ciągu życia wynosi około 1 na 59 dla mężczyzn i 1 na 139 dla kobiet⁴.

Wiek stanowi istotny czynnik ryzyka rozwoju nowotworów podniebienia miękkiego. Ryzyko rozwoju nowotworów jamy ustnej wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie po 50. roku życia⁵. Większość pacjentów z nowotworami głowy i szyi ma między 50 a 70 lat⁵. Analiza danych SEER z lat 1973-1985 wykazała, że ponad 95% nowotworów jamy ustnej występuje u osób powyżej 40. roku życia, przy medianie wieku w momencie rozpoznania wynoszącej 63 lata⁶.

Trendy epidemiologiczne

W przeciwieństwie do wzrostu zapadalności na nowotwory gardła środkowego związane z wirusem HPV, nowotwory podniebienia miękkiego wykazują tendencję spadkową. Dane z lat 2007-2016 pokazują, że wskaźniki zachorowań na nowotwory podniebienia miękkiego i języczka spadły o 3,7% rocznie¹. Ten trend kontrastuje z ogólnym wzrostem zapadalności na nowotwory jamy ustnej i gardła, który wynosi średnio 0,6% rocznie⁷.

Gdy nowotwory jamy ustnej i gardła grupuje się według związku z wirusem HPV, nowotwory związane z HPV wzrastają średnio o 2,1% rocznie, podczas gdy nowotwory niezwiązane z HPV maleją średnio o 0,4% rocznie⁷. Nowotwory podniebienia miękkiego należą głównie do grupy niezwiązanych z HPV, co wyjaśnia obserwowaną tendencję spadkową.

Różnice geograficzne i etniczne

Zapadalność na nowotwory jamy ustnej wykazuje znaczące różnice geograficzne. Ogólna zapadalność na nowotwory warg i jamy ustnej wynosi 4,0 na 100 000 osób, przy czym jest ponad dwukrotnie wyższa u mężczyzn niż u kobiet (5,8 vs 2,3 na 100 000)⁸. Najwyższą zapadalność obserwuje się w Oceanii, najniższą w Afryce⁹.

W Stanach Zjednoczonych nowotwory te są nieco częstsze u osób białych niż u osób czarnoskórych⁴. Jednak czarnoskóry mężczyźni w USA mają wskaźnik zapadalności na nowotwory jamy ustnej około jednej trzeciej wyższy niż ich biali odpowiednicy (20,7 vs 15,3 na 100 000 rocznie), ale ponad dwukrotnie wyższy wskaźnik śmiertelności (8,9 vs 4,1 zgonów na 100 000)¹⁰.

Rokowanie i przeżywalność

Rokowanie w nowotworach podniebienia miękkiego zależy przede wszystkim od stadium zaawansowania w momencie rozpoznania. Ogólna 5-letnia względna przeżywalność dla nowotworów gardła środkowego, w tym podniebienia miękkiego, wynosi około 52%¹¹. Przeżywalność zależy od stopnia rozprzestrzenienia nowotworu: 59% dla nowotworów zlokalizowanych, 62% dla nowotworów regionalnych i 29% dla nowotworów z przerzutami odległymi¹¹.

Analiza wieloczynnikowa wykazała, że płeć męska, zaawansowane stadium i rodzaj leczenia są niezależnymi czynnikami wpływającymi na przeżycie³. Obecność klinicznie jawnych przerzutów regionalnych w momencie rozpoznania zmniejsza 5-letnie przeżycie o połowę, z 80% w przypadku braku przerzutów do węzłów chłonnych do 40% przy klinicznie widocznych przerzutach¹².

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Mimo stosunkowo niskiej częstości występowania, nowotwory podniebienia miękkiego stanowią istotny problem zdrowia publicznego ze względu na złe rokowanie i znaczny wpływ na jakość życia pacjentów. Ponad połowa nowotworów jamy ustnej jest już rozprzestrzeniona do węzłów chłonnych lub innych obszarów w momencie rozpoznania¹³. To późne rozpoznanie przyczynia się do gorszego rokowania i podkreśla znaczenie wczesnego wykrywania oraz programów edukacyjnych dla społeczeństwa i pracowników służby zdrowia.