Szkarlatyna – epidemiologia choroby w Polsce i na świecie

Szkarlatyna, zwana również płonicą, to choroba zakaźna wywoływana przez paciorkowce grupy A (GAS – Group A Streptococcus), która w ostatnich latach ponownie stała się przedmiotem uwagi epidemiologów i lekarzy na całym świecie¹. Choroba ta, która historycznie powodowała znaczną zachorowalność i śmiertelność w XIX i na początku XX wieku, doświadczyła dramatycznego spadku występowania w drugiej połowie XX wieku, głównie dzięki wprowadzeniu antybiotyków². Jednak od 2011 roku obserwuje się niepokojący wzrost liczby przypadków szkarlatyny w wielu krajach świata, co skłoniło organizacje zdrowia publicznego do wzmożonego nadzoru epidemiologicznego.

Globalne trendy zachorowań na szkarlątynę

Współczesna epidemiologia szkarlatyny charakteryzuje się cyklicznością występowania epidemii, które pojawiają się w przybliżeniu co 5-6 lat¹. To zjawisko prawdopodobnie wynika z mechanizmów odporności stadnej specyficznej dla poszczególnych typów bakterii. Globalne szacunki wskazują na około 18,1 miliona przypadków ciężkich zakażeń GAS rocznie, z czego 1,78 miliona to nowe przypadki, a 616 milionów dotyczy zapalenia gardła wywołanego przez te bakterie³. Ciężkie zakażenia GAS są odpowiedzialne za około 500 tysięcy zgonów rocznie na świecie.

Szczególnie istotne jest zjawisko resurgencji szkarlatyny, które rozpoczęło się w 2011 roku w Hongkongu, gdzie odnotowano 10-krotny wzrost liczby przypadków w porównaniu z poziomem wyjściowym⁴. Epidemia ta była związana z typami GAS emm12 i emm1, przy czym emm12 był dominującym klonem w tym okresie. Po wybuchu w Hongkongu, sekwencjonowanie całego genomu ujawniło wzrost przypadków szkarlatyny w kontynentalnych Chinach, gdzie ekspansja klonów emm12 przyczyniła się do wzrostu liczby zakażeń.

Sytuacja epidemiologiczna w Europie

Europa również doświadczyła znaczącego wzrostu przypadków szkarlatyny. W Anglii i Walii obserwowano istotny wzrost liczby zachorowań począwszy od 2014 roku⁵. Częstość występowania wzrosła z około 8 przypadków na 100 000 dzieci w 2013 roku do 27 na 100 000 w 2014 roku i 33 na 100 000 w 2016 roku. W latach 2013-2016 w Anglii odnotowano wzrost częstości występowania szkarlatyny z 8,2 do 33,2 na 100 000 mieszkańców, a przyjęcia do szpitali z powodu szkarlatyny wzrosły o 97%⁶.

Według danych z końca 2022 roku co najmniej pięć państw członkowskich regionu europejskiego WHO, w tym Francja, Irlandia, Holandia, Szwecja i Wielka Brytania, zgłosiło wzrost przypadków inwazyjnych zakażeń GAS i szkarlatyny, szczególnie u dzieci poniżej 10 roku życia⁷. W Anglii między wrześniem 2022 a czerwcem 2023 roku zgłoszono 58 972 przypadki szkarlatyny⁸.

Charakterystyka demograficzna zachorowań

Szkarlatyna wykazuje charakterystyczny profil demograficzny. Choroba dotyka głównie dzieci w wieku od 3 do 15 lat, przy czym szczyt zachorowań przypada na wiek 5-15 lat⁹. Około 87% przypadków dotyczy dzieci poniżej 10 roku życia, ze średnim wiekiem zachorowania wynoszącym 4 lata¹⁰. Choroba rzadko występuje u dzieci poniżej 1 roku życia z powodu obecności przeciwciał matczynych oraz u dzieci poniżej 3 lat⁹¹¹.

Do 10 roku życia około 80% dzieci rozwija trwałą odporność przeciwko toksynom pirogennymi paciorkowca, które zapobiegają przyszłym manifestacjom choroby⁹. Szkarlatyna w równym stopniu dotyka chłopców i dziewczęta, nie wykazując preferencji płciowych ani rasowych⁹. Jednak niektóre badania wskazują na nieco wyższą zachorowalność wśród chłopców, szczególnie w grupie wiekowej 3-5 lat¹².

Sezonowość i czynniki środowiskowe

Szkarlatyna wykazuje wyraźną sezonowość występowania. W krajach o klimacie umiarkowanym szczyt zachorowań przypada na późną jesień, zimę i wiosnę¹³¹⁴¹⁵. Zapalenie gardła i szkarlatyna wywoływane przez GAS najczęściej występują zimą i wiosną, podczas gdy zakażenia skóry są bardziej powszechne latem.

Częstość zakażeń wzrasta w sytuacjach przeludnienia, takich jak szkoły czy placówki instytucjonalne¹³. Badania wykazały związek między występowaniem szkarlatyny a okresami nauki szkolnej – niższą zachorowalność obserwuje się podczas wakacji letnich i zimowych w porównaniu z okresami, gdy dzieci uczęszczają do szkoły¹⁶. W Chinach odnotowano, że częstość występowania szkarlatyny była ogólnie niższa latem i podczas ferii zimowych.

Wpływ pandemii COVID-19 na epidemiologię szkarlatyny

Pandemia COVID-19 miała znaczący wpływ na epidemiologię szkarlatyny. Podczas okresu dynamicznego zero-COVID w Chinach (2020-2022) częstość występowania szkarlatyny zmniejszyła się odpowiednio o 68,61%, 25,66% i 10,59% w latach 2020, 2021 i 2022 w porównaniu z przewidywaną częstością¹⁷. Podobnie, częstość występowania szkarlatyny spadła podczas pandemii COVID-19 na całym świecie¹⁸.

Po pandemii COVID-19 pojawiły się trzy nowe klady M1UK, które szybko rozprzestrzeniły się w Wielkiej Brytanii, powodując ciężkie skutki u dzieci¹⁸. Pojawienie się nowego dominującego klonu w ramach linii genetycznej emm1, określanego jako „M1UK”, zostało po raz pierwszy zgłoszone w Wielkiej Brytanii w 2019 roku i było związane z sezonowymi wybuchami szkarlatyny oraz wzrostem inwazyjnych zakażeń.

Nadzór epidemiologiczny i systemy zgłaszania

Szkarlatyna jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania w wielu krajach, w tym w Chinach, Korei Południowej i wielu krajach europejskich, takich jak Anglia, Walia, Irlandia Północna, Austria i Polska¹⁹. W Stanach Zjednoczonych szkarlatyna nie jest chorobą podlegającą zgłoszeniu, a CDC nie śledzi tego schorzenia²⁰.

Nadzór epidemiologiczny jest kluczowy dla monitorowania epidemii, szczególnie ze względu na rosnącą częstość występowania i obciążenie zakażeniami GAS, zwłaszcza inwazyjnymi, na całym świecie³. Sekwencjonowanie całego genomu odgrywa kluczową rolę w tym monitorowaniu, umożliwiając śledzenie rozprzestrzeniania się różnych szczepów bakterii.

Współczesne wyzwania epidemiologiczne związane ze szkarlątyną wymagają wzmocnienia systemów nadzoru zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym. Szczególnie istotne jest monitorowanie pojawiających się nowych szczepów bakterii o zwiększonej zjadliwości oraz śledzenie wzorców oporności na antybiotyki, aby zapewnić skuteczne strategie prewencji i kontroli tej choroby zakaźnej.