Badania przesiewowe w prewencji nowotworu odbytnicy – rodzaje i zalecenia

Badania przesiewowe stanowią fundament skutecznej prewencji nowotworu odbytnicy, umożliwiając wykrycie i usunięcie zmian przedrakowych zanim przekształcą się w nowotwór złośliwy¹. Regularne badania przesiewowe mogą zapobiec ponad 60% zgonów z powodu raka jelita grubego². Głównym celem badań przesiewowych jest znalezienie i usunięcie polipów adenomatowych, które są prekursorami większości nowotworów jelita grubego³.

Koloskopia jako złoty standard

Koloskopia jest uznawana za najbardziej niezawodny sposób zapobiegania i wykrywania raka jelita grubego³. Jest to jednoetapowy test, który pozwala na oglądanie całego jelita grubego i odbytnicy za pomocą kolonoskopu⁴. Podczas badania lekarz może jednocześnie wykrywać i usuwać polipy, co skutecznie zapobiega rozwojowi nowotworu⁴.

Koloskopia z usuwaniem polipów oferuje długoterminową ochronę przed rozwojem raka jelita grubego lub śmiercią z jego powodu⁴. Badania pokazują, że zarówno liczba nowych przypadków raka jelita grubego, jak i zgony z powodu tej choroby zmniejszają się, gdy koloskopia jest wykonywana zgodnie z ustalonymi wytycznymi⁴. Ponad jedna trzecia pacjentów powyżej 50. roku życia ma polipy podczas koloskopii, ale tylko bardzo mały odsetek z nich przekształca się w nowotwór⁵.

Wiek rozpoczęcia badań przesiewowych

Amerykańskie Kolegium Gastroenterologii zmieniło w 2021 roku zalecenia, obniżając wiek rozpoczęcia badań przesiewowych z 50 do 45 lat dla wszystkich osób o przeciętnym ryzyku⁶. Ta zmiana wynika z rosnącej liczby przypadków raka jelita grubego wśród młodszych osób⁷. Niestety, wiele młodszych dorosłych nadal nie poddaje się badaniom przesiewowym⁷.

Osoby z podwyższonym ryzykiem powinny rozpocząć badania wcześniej. Do grupy wysokiego ryzyka należą osoby z rodzinną historią raka jelita grubego lub polipów adenomatowych, z długotrwałymi chorobami zapalnymi jelit lub innymi znanymi czynnikami ryzyka¹. W przypadku historii rodzinnej zaleca się rozpoczęcie badań w wieku 40 lat lub 10 lat przed najmłodszym przypadkiem w rodzinie⁸.

Alternatywne metody badań przesiewowych

Chociaż koloskopia pozostaje złotym standardem, dostępne są także inne metody badań przesiewowych. Przez wiele lat koloskopia była postrzegana jako jedyna opcja badań przesiewowych raka jelita grubego, ale w ostatnich latach organizacje medyczne zachęcają do stosowania testów opartych na badaniu kału u określonych pacjentów⁵.

Testy kału są nieinwazyjnymi metodami przesiewowymi stosowanymi do wykrywania obecności raka jelita grubego lub polipów przedrakowych⁹. Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne zaleca badania przesiewowe u osób o przeciętnym ryzyku rozpoczynające się w wieku 45 lat za pomocą badania wzrokowego jelita grubego lub testów opartych na kale (roczne badanie krwi utajonej w kale, roczny test immunochemiczny kału lub test DNA kału co trzy lata)¹⁰.

Testy oparte na badaniu kału są zalecane dla osób o przeciętnym ryzyku i wykonuje się je w regularnych odstępach czasu, częściej niż koloskopię, ponieważ są mniej czułe¹¹. Zwykle wykonuje się je co 1-3 lata w zależności od typu testu¹¹. Ważne jest jednak, aby pamiętać, że pozytywny wynik testu kału wymaga wykonania koloskopii w celu potwierdzenia diagnozy¹².

Przygotowanie do badań i ich przebieg

Skuteczność badań przesiewowych zależy w dużej mierze od właściwego przygotowania. Koloskopia wymaga oczyszczenia jelita grubego przed badaniem, co pozwala na dokładne obejrzenie śluzówki i wykrycie nawet małych polipów¹³. Badanie przesiewowe za pomocą koloskopii trwa zwykle około 30 minut i może uratować życie¹³.

Wbrew powszechnym obawom, koloskopia nie jest bolesna, a nowoczesne techniki anestezji zapewniają komfort podczas badania¹⁴. Istnieje błędne przekonanie, że koloskopia jest bolesna lub niepotrzebna, ale w rzeczywistości jest to jedno z najskuteczniejszych narzędzi w zapobieganiu rakowi jelita grubego¹⁴. Większość pacjentów może wrócić do domu tego samego dnia, często przed lunchem¹⁵.

Częstotliwość badań przesiewowych

Częstotliwość badań przesiewowych zależy od typu badania i indywidualnego ryzyka pacjenta. Dla większości osób koloskopia co 10 lat jest wystarczająca, ale osoby z wyższymi czynnikami ryzyka mogą potrzebować częstszych badań¹⁴. Jeśli podczas koloskopii zostaną znalezione i usunięte małe polipy, może być konieczne skrócenie okresu między badaniami¹¹.

Wytyczne zalecają częstsze koloskopie dla pacjentów z określonymi wynikami⁵. Osoby z jednym krewnym pierwszego stopnia lub dwoma krewnymi drugiego stopnia z rakiem jelita grubego lub polipami przedrakowymi powinny rozpocząć badania w wieku 40 lat zamiast 50, preferując koloskopię jako metodę z wyboru⁸. Koloskopia powinna być powtarzana co najmniej co pięć lat przy ujemnych wynikach⁸.

Badania u osób wysokiego ryzyka

Osoby z dziedzicznymi zespołami raka jelita grubego wymagają specjalnego podejścia do badań przesiewowych. Gdy podejrzewa się lub stwierdza dziedziczny zespół raka jelita grubego w rodzinie, członkowie rodziny mogą rozpoczynać badania w znacznie młodszym wieku i częściej⁸. W niektórych przypadkach badania mogą rozpocząć się w dzieciństwie lub wczesnej dorosłości i często obejmują coroczną koloskopię⁸.

Osoby z rodzinną historią raka jelita grubego u kilku bliskich krewnych i w kolejnych pokoleniach, szczególnie jeśli nowotwory wystąpiły w młodym wieku, mogą skorzystać z poradnictwa genetycznego i testów genetycznych na dziedziczne zespoły raka jelita grubego⁸. Osoby z chorobami zapalnymi jelit, takimi jak choroba Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego, również wymagają intensywniejszego nadzoru¹⁶.

Skuteczność badań przesiewowych

Badania przesiewowe wykazały imponującą skuteczność w redukcji zachorowalności i śmiertelności z powodu raka jelita grubego. Rutynowe badania przesiewowe raka jelita grubego i modyfikacja czynników ryzyka znacznie zmniejszyły zarówno zachorowalność, jak i śmiertelność z powodu tego nowotworu¹⁷. Badania pokazują, że badania przesiewowe mogą zmniejszyć zarówno zachorowalność, jak i śmiertelność z powodu raka jelita grubego poprzez wczesne wykrycie i usunięcie zmian przedrakowych⁹.

Wczesne wykrywanie ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia. Gdy rak jelita grubego zostanie zdiagnozowany we wczesnych stadiach, zanim zdążył się rozprzestrzenić, ponad dziewięć na dziesięć osób przeżyje co najmniej pięć lat¹⁸. Badania przesiewowe są przeznaczone dla zdrowych osób, bez żadnych objawów choroby¹⁸.

Przezwyciężanie barier w badaniach przesiewowych

Pomimo udowodnionej skuteczności badań przesiewowych, wciąż miliony ludzi nie poddaje się im zgodnie z zaleceniami². Główne bariery to strach przed badaniem, brak świadomości o jego znaczeniu oraz trudności w dostępie do opieki medycznej. Ważne jest, aby pamiętać, że badania przesiewowe ratują życie¹².

Każdy test ma różne korzyści i ryzyko, ale ostatecznie najlepszym testem jest ten, który zostanie wykonany⁵. Możliwe jest przeprowadzenie badania przesiewowego nawet bez objawów, ponieważ wczesny rak jelita grubego nie ma symptomów, więc regularne badania są niezbędne do wczesnego wykrycia¹⁹. Należy poddać się badaniom przesiewowym raka jelita grubego, gdy osiągnie się zalecany wiek, nawet jeśli nie ma żadnych objawów¹².