Przyczyny nowotworu odbytnicy – główne czynniki ryzyka

Nowotwór odbytnicy, zwany także rakiem odbytnicy, powstaje w wyniku niekontrolowanego wzrostu komórek nowotworowych w tkankach odbytnicy. Chociaż dokładne przyczyny tej choroby pozostają nieznane, naukowcy zidentyfikowali liczne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko jej rozwoju¹².

Rak odbytnicy rozwija się, gdy komórki w odbytnicy ulegają zmianom w swoim DNA. W zdrowych komórkach DNA zawiera instrukcje określające tempo wzrostu i podziału oraz moment, w którym komórka powinna umrzeć. W komórkach nowotworowych zmiany w DNA przekazują inne instrukcje – nakazują im szybkie namnażanie się i przetrwanie wtedy, gdy zdrowe komórki powinny umrzeć¹.

Czynniki genetyczne i dziedziczne

Około 5% wszystkich nowotworów jelita grubego, w tym raka odbytnicy, jest związanych z dziedzicznymi zespołami nowotworowymi³. Do najważniejszych dziedzicznych czynników ryzyka należą zespół Lyncha i rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP).

Zespół Lyncha, znany również jako dziedziczny niegruczolakowaty rak jelita grubego (HNPCC), jest najczęstszym dziedzicznym zespołem nowotworowym jelita grubego⁴. Osoby z tym zespołem mają znacznie podwyższone ryzyko rozwoju raka odbytnicy, często przed 50. rokiem życia⁵. Zespół ten zwiększa także ryzyko innych nowotworów, w tym raka endometrium, jajników, żołądka i dróg moczowych⁶.

Rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP) to rzadkie zaburzenie genetyczne spowodowane mutacjami w genie APC⁵. Choroba ta prowadzi do powstawania setek lub tysięcy polipów gruczolakowatych w jelicie grubym i odbytnicy⁴. Chociaż polip początkowo są nienowotworowe, mogą przekształcić się w raka. Większość osób z FAP rozwija nowotwór przed 50. rokiem życia⁴.

Historia rodzinna i czynniki demograficzne

Występowanie nowotworu odbytnicy w rodzinie znacząco zwiększa ryzyko rozwoju tej choroby. Jeśli bliska osoba z rodziny (rodzic, rodzeństwo lub dziecko) miała raka jelita grubego lub odbytnicy, ryzyko jest prawie dwukrotnie wyższe². Szczególnie wysokie ryzyko występuje, gdy członek rodziny zachorował przed 50. rokiem życia⁷.

Wiek jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka nowotworu odbytnicy. Większość przypadków (ponad 90%) jest diagnozowanych u osób po 50. roku życia³. Ryzyko wzrasta wraz z wiekiem, przy czym ponad 40% przypadków dotyczy osób po 75. roku życia⁸.

Istnieją także różnice rasowe w występowaniu nowotworu odbytnicy. Osoby rasy czarnej w Stanach Zjednoczonych mają wyższe ryzyko rozwoju raka jelita grubego i odbytnicy niż przedstawiciele innych ras⁹. Podobnie, Żydzi pochodzenia wschodnioeuropejskiego (Aszkenazyjscy) wykazują podwyższone ryzyko tej choroby¹⁰.

Choroby towarzyszące i stany przedrakowe

Pewne schorzenia znacząco zwiększają ryzyko rozwoju nowotworu odbytnicy. Do najważniejszych należą przewlekłe choroby zapalne jelit, szczególnie wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna⁹. Ryzyko wzrasta wraz z czasem trwania choroby oraz stopniem zajęcia jelit procesem zapalnym¹¹.

Polipy jelita grubego, szczególnie gruczolakowate, stanowią istotny czynnik ryzyka. Większość nowotworów odbytnicy rozwija się z polipów gruczolakowatych w procesie zwanym sekwencją gruczolakowatą-rakowatą¹². Osoby z historią polipów mają zwiększone ryzyko rozwoju kolejnych polipów oraz raka jelita grubego¹¹.

Cukrzyca typu 2 jest kolejnym istotnym czynnikiem ryzyka. Osoby z tą chorobą mają zwiększone ryzyko rozwoju nowotworu odbytnicy w porównaniu z osobami zdrowymi⁹. Historia wcześniejszych nowotworów, szczególnie raka jelita grubego, również zwiększa ryzyko rozwoju kolejnych nowotworów w tej lokalizacji⁷.

Czynniki środowiskowe i styl życia

Dieta odgrywa kluczową rolę w etiologii nowotworu odbytnicy. Spożywanie dużych ilości czerwonego mięsa (wołowina, wieprzowina, baranina) i przetworzonego mięsa znacząco zwiększa ryzyko rozwoju tej choroby¹³. Szacuje się, że około 13% nowotworów jelita grubego w Wielkiej Brytanii jest związanych ze spożywaniem przetworzonego mięsa¹³.

Z drugiej strony, dieta uboga w błonnik zwiększa ryzyko nowotworu. Niewystarczające spożycie błonnika jest przyczyną około 28% przypadków raka jelita grubego¹³. Dieta bogata w warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste może zmniejszać ryzyko rozwoju tej choroby Zobacz więcej: Czynniki żywieniowe w etiologii nowotworu odbytnicy.

Otyłość jest istotnym czynnikiem ryzyka, szczególnie u mężczyzn. Szacuje się, że około 11% nowotworów jelita grubego w Wielkiej Brytanii jest związanych z nadwagą lub otyłością¹³. Brak aktywności fizycznej również zwiększa ryzyko rozwoju nowotworu odbytnicy¹⁴.

Palenie tytoniu jest kolejnym ważnym czynnikiem ryzyka. Osoby palące mają zwiększone ryzyko rozwoju i zgonu z powodu raka jelita grubego¹⁴. Szacuje się, że około 7% przypadków w Wielkiej Brytanii jest związanych z paleniem¹³. Spożywanie alkoholu, szczególnie w dużych ilościach, także zwiększa ryzyko nowotworu odbytnicy⁹.

Inne czynniki ryzyka

Radioterapia skierowana na obszar brzucha w celu leczenia wcześniejszych nowotworów może zwiększać ryzyko rozwoju raka jelita grubego¹⁴. Dotyczy to szczególnie osób, które otrzymały napromienianie w dzieciństwie¹⁵.

Niektóre badania sugerują związek między zakażeniem Helicobacter pylori a zwiększonym ryzykiem nowotworu jelita grubego¹⁶. Istnieją także dowody na to, że narażenie na wysokie dawki promieniowania jonizującego może zwiększać ryzyko tej choroby¹⁶.

Warto podkreślić, że obecność jednego lub kilku czynników ryzyka nie oznacza, że dana osoba na pewno zachoruje na nowotwór odbytnicy. Wiele osób z czynnikami ryzyka nigdy nie rozwija tej choroby, podczas gdy inne mogą zachorować bez żadnych znanych czynników ryzyka Zobacz więcej: Czynniki środowiskowe i narażenia zawodowe w raku odbytnicy. Zrozumienie tych czynników jest jednak kluczowe dla opracowania strategii prewencji i wczesnego wykrywania nowotworu odbytnicy.