Szczepienia przeciwko gorączce Q – wytyczne i procedury

Szczepienie przeciwko gorączce Q stanowi najskuteczniejszą metodę prewencji tej choroby zakaźnej. Szczepionka Q-Vax, dostępna komercyjnie wyłącznie w Australii, wykazuje wysoką skuteczność wynoszącą 83-100% w zapobieganiu infekcji wywołanej przez bakterię Coxiella burnetii¹². Szczepionka ta została wprowadzona do użytku w Australii w 1989 roku i od tego czasu stanowi podstawę programów prewencyjnych dla osób z grup wysokiego ryzyka.

Szczepionka Q-Vax to inaktywowana szczepionka całokomórkowa zawierająca zabite organizmy C. burnetii, podawana śródskórnie w dawce 0,5 ml³⁴. Została opracowana przez australijską firmę farmaceutyczną CSL Limited i składa się z zabitych organizmów C. burnetii szczep Nine Mile RSA 493, który został wyizolowany z kleszczy³.

Badania przesiewowe przed szczepieniem

Kluczowym elementem bezpiecznego szczepienia przeciwko gorączce Q jest przeprowadzenie obowiązkowych badań przesiewowych przed podaniem szczepionki. Badania te są niezbędne do wykluczenia wcześniejszej ekspozycji na bakterię C. burnetii, ponieważ zaszczepienie osób, które już posiadają odporność, może wywołać ciężkie reakcje miejscowe⁵⁶.

Badania przesiewowe obejmują trzy komponenty, które wszystkie muszą być negatywne przed podaniem szczepionki⁵:

• Szczegółowy wywiad medyczny dotyczący wcześniejszych infekcji gorączką Q lub szczepień⁷
• Test skórny śródskórny odczytywany po 7 dniach⁴⁷
• Badania serologiczne, zazwyczaj metodą immunofluorescencji pośredniej (IIF)⁴⁵

Osoby z udokumentowaną historią wcześniejszej infekcji gorączką Q lub wcześniejszego szczepienia nie wymagają badań przesiewowych, ale szczepionka jest u nich przeciwwskazana⁴. Czasami mogą wystąpić duże reakcje miejscowe u osób z wcześniejszą ekspozycją⁵.

Grupy docelowe dla szczepienia

Szczepienie przeciwko gorączce Q zalecane jest dla wszystkich osób w wieku 15 lat i starszych, które są narażone na ryzyko zakażenia C. burnetii i nie miały wcześniejszej infekcji lub szczepienia⁴⁸. Szczepionka nie jest dostępna dla dzieci poniżej 15 roku życia²⁹.

Do grup zawodowych wysokiego ryzyka, dla których szczepienie jest szczególnie zalecane, należą²⁸:

• Pracownicy rzeźni bydła, owiec i kóz (ale nie świń)²
• Rolnicy, pracownicy składów zwierząt i transportu zwierząt hodowlanych⁸
• Weterynarze, pielęgniarki weterynaryjne i studenci weterynarii²
• Pracownicy i studenci szkół rolniczych⁸
• Pracownicy parków dzikiej przyrody i ogrodów zoologicznych narażeni na zwierzęta wysokiego ryzyka²
• Strzyżycy i sorterzy wełny⁸
• Profesjonalni hodowcy psów i kotów²
• Pracownicy garbowania i obróbki skór⁸
• Personel laboratoryjny pracujący z produktami weterynaryjnymi lub bakterią C. burnetii²

Szczepienie zalecane jest także dla osób narażonych na kontakt z bydłem, wielbłądami, owcami, kozami i kangurami lub ich produktami poza środowiskiem zawodowym⁸¹⁰.

Skuteczność i czas trwania odporności

Szczepionka Q-Vax wykazuje wysoką skuteczność w zapobieganiu gorączce Q, szacowaną na 83-100%¹¹¹. Szczepionka nie zapobiega chorobie u osoby, która już została zakażona, ale jest w okresie inkubacji¹¹¹.

Po pojedynczej dawce szczepionki ochronna odporność utrzymuje się przez wiele lat³. Odporność szczepionkowa wydaje się trwać co najmniej 5 lat⁷. Rewakcynacja zazwyczaj nie jest wymagana, choć zaleca się coroczny monitoring³.

Idealne byłoby, gdyby szczepienie zostało przeprowadzone co najmniej 15 dni przed rozpoczęciem pracy w środowisku wysokiego ryzyka¹. Odporność zazwyczaj rozwija się 15 dni po szczepieniu¹².

Programy szczepień w Australii

W 2001 roku Australia wprowadziła krajowy program szczepień przeciwko gorączce Q dla osób pracujących w zawodach „wysokiego ryzyka”³. Program ten znacząco zmniejszył zachorowalność na gorączkę Q wśród grup zawodowych wysokiego ryzyka¹³.

Pracownicy w grupach zawodowych wysokiego ryzyka są zdecydowanie zachęcani do szczepienia przeciwko gorączce Q⁷. Dostęp do środowisk wysokiego ryzyka, takich jak rzeźnie i zakłady przetwórstwa mięsnego, powinien być ograniczony do osób uodpornionych⁷.

Nowi pracownicy w firmie powinni przejść badania przesiewowe i szczepienie przeciwko gorączce Q przed rozpoczęciem pracy. Jeśli nie jest to możliwe, powinni przejść badania przesiewowe i szczepienie tak szybko, jak to możliwe po rozpoczęciu pracy i pracować w obszarach niższego ryzyka, dopóki nie będzie wiadomo, że są uodpornieni¹².

Ograniczenia i dostępność szczepionki

Głównym ograniczeniem w globalnej prewencji gorączki Q jest ograniczona dostępność szczepionki. Poza Australią szczepionki nie są komercyjnie dostępne w większości krajów świata, w tym w Stanach Zjednoczonych⁵¹⁴, Kanadzie¹⁵ czy Wielkiej Brytanii¹⁶.

W Stanach Zjednoczonych szczepionka eksperymentalna jest dostępna tylko po konsultacji z Instytutem Badań Medycznych Armii Stanów Zjednoczonych nad Chorobami Zakaźnymi (USAMRIID), ale badania II fazy zostały zawieszone od maja 2011 roku⁵.

Opracowano również szczepionki bezkomórkowe, w tym szczepionkę ekstraktowaną kwasem trójchlorooctowym (Chemovaccine) z byłej Czechosłowacji oraz szczepionkę z pozostałości chloroform-metanolu (CMR) ze Stanów Zjednoczonych. Chociaż ich skuteczność została wykazana u gryzoni, owiec i naczelnych innych niż człowiek, brakuje danych dotyczących ludzi⁵.

Perspektywy rozwoju szczepionek

Opracowanie skutecznej i bezpiecznej szczepionki pozostaje przedmiotem stałego zainteresowania badaczy od dziesięcioleci¹⁷. Wstępne wyniki sugerują, że szczepienie zwierząt może być metodą kontroli choroby¹³.

Szczepienie powinno być również rozważane u osób, które są w wyższym ryzyku rozwoju przewlekłej gorączki Q, w tym u osób z wadami zastawek serca, tętniakami naczyniowymi i pacjentów z obniżoną odpornością, chociaż dane kliniczne są ograniczone¹⁷.

W krajach takich jak Australia, gdzie gorączka Q jest endemiczna, programy szczepień skierowane do populacji wysokiego ryzyka zostały wdrożone i okazały się skuteczne w zmniejszaniu zachorowalności wśród tych grup¹³.