Zaawansowane testy potwierdzające w diagnostyce porfirii

Zaawansowane testy potwierdzające stanowią trzeci, najwyższy poziom diagnostyki porfirii, uzupełniając badania biochemiczne o precyzyjne metody pozwalające na ostateczne potwierdzenie diagnozy oraz identyfikację konkretnych defektów molekularnych¹. Te procedury diagnostyczne obejmują oznaczanie specyficznych aktywności enzymatycznych w erytrocytach lub unieśmiertelnonych limfocytach oraz analizę mutacyjną wykorzystującą zarówno klasyczne, jak i nowoczesne techniki genetyki molekularnej.

Testy aktywności enzymatycznej

Badania aktywności enzymatycznej pozwalają na bezpośrednie potwierdzenie deficytu konkretnego enzymu odpowiedzialnego za daną postać porfirii. Pomiar aktywności deaminazy PBG (hydroksymetylobilan syntaza [HMBS]) w czerwonych krwinkach był używany do potwierdzenia diagnozy ostrej porfirii przerywanej (AIP)². Test ten, choć przydatny, ma pewne ograniczenia i powinien być interpretowany w kontekście innych wyników diagnostycznych.

Zastosowanie tego oznaczenia, które jest dostępne w kilku wyspecjalizowanych laboratoriach, przyczyniłoby się do identyfikacji pacjentów z podejrzeniem AIP oraz bezobjawowych nosicieli AIP w badaniach rodzinnych³. Badanie aktywności enzymatycznej jest szczególnie wartościowe w przypadkach, gdy badania biochemiczne dają wyniki graniczne lub niejednoznaczne.

Ważne jest, aby pamiętać, że niektóre czynniki mogą wpływać na wyniki testów enzymatycznych. U pacjentów z objawową/aktywną AIP enzym PBGD może wzrosnąć do poziomów referencyjnych/normalnych⁴. Inne choroby mogą powodować niski PBGD, takie jak sideropenia, a następujące schorzenia mogą wpływać na poziomy PBGD: anemia (często obserwowana w porfirii), mocznica, nowotwory złośliwe i hemodializa.

Analiza genetyczna – złoty standard diagnostyki

Analiza DNA jest uważana za złoty standard diagnostyki zaburzeń genetycznych i stanowi najbardziej dokładną i wiarygodną metodę spośród dostępnych do diagnostycznego potwierdzenia konkretnej formy porfirii u pacjentów z objawami³. Testowanie genetyczne może wykryć mutacje we wszystkich genach związanych z porfirią, zapewniając definitywne rozpoznanie typu schorzenia.

Sekwencjonowanie genów jest dostępne dla wszystkich genów zaangażowanych w ostrą porfirię wątrobową⁵. Jest to ważne nie tylko dla ustalenia diagnozy u pacjenta, ale także do testowania członków rodziny. Testowanie genetyczne służy do potwierdzenia diagnozy ostrej porfirii wątrobowej u pacjentów z biochemicznymi dowodami choroby i identyfikacji konkretnego typu ostrej porfirii wątrobowej.

Po zidentyfikowaniu mutacji genetycznej u pacjenta, członkowie rodziny zagrożeni ryzykiem powinni zostać przebadani⁶. Członkowie rodziny powinni otrzymać ukierunkowaną analizę mutacji; nie potrzebują sekwencjonowania całego genu. Badania rodzinne są ważne, ponieważ zdecydowana większość pacjentów ma chorobę utajoną, a identyfikacja mutacji genetycznej daje możliwość doradztwa tym pacjentom dotyczącego unikania czynników wyzwalających, które mogłyby spowodować ostre ataki.

Nowoczesne techniki sekwencjonowania

Kompleksowy panel genowy jest pomocnym narzędziem do ustalenia ukierunkowanej diagnozy u pacjentów z sugestywnymi cechami klinicznymi i biochemicznymi porfirii⁷. Test wykorzystuje sekwencjonowanie nowej generacji do wykrywania wariantów pojedynczych nukleotydów i wariantów liczby kopii w 11 genach związanych z porfirią: ALAD, ALAS2, CLPX, CPOX, FECH, GATA1, HFE, HMBS, PPOX, UROD i UROS.

Identyfikacja wariantu powodującego chorobę może pomóc w diagnozie, rokowaniu, postępowaniu klinicznym, badaniach rodzinnych i poradnictwie genetycznym dla porfirii⁷. Molekularne testowanie genetyczne identyfikuje specyficzne mutacje genów związane z wrodzonymi porfiriami i jest dostępne po potwierdzeniu biochemicznym diagnozy lub u członków rodziny już zdiagnozowanego pacjenta.

Ograniczenia testów genetycznych

Pomimo wysokiej skuteczności, testy genetyczne mają pewne ograniczenia, które należy brać pod uwagę przy interpretacji wyników. Ujemny test genetyczny nie wyklucza porfirii⁸. Ponieważ testy genetyczne nie są zatwierdzone przez FDA, nie mogą być używane do odmawiania leczenia lub cofania diagnozy – oznacza to po prostu, że jeśli pacjent ma porfirię, jego wariant nie został jeszcze odkryty.

Ważne jest, aby pamiętać, że laboratoria, które nie oferują testów delecji i insercji, mogą nie znaleźć mutacji z dużymi delecjami lub insercjami⁸. Testowanie genetyczne może wykryć tylko 20% nosicieli genów. Żaden pojedynczy test nie jest w 100% dokładny, a niektóre testy porfirii mają współczynniki wyników fałszywie ujemnych bliskie 40%.

Testy specjalistyczne dla różnych typów porfirii

Różne typy porfirii wymagają specyficznych testów potwierdzających. W przypadku porfirii skórnej późnej (PCT), rodzinna PCT może być zdiagnozowana przez zmniejszoną ilość enzymu UROD w erytrocytach⁹. Molekularne testowanie genetyczne dla rodzinnej PCT jest dostępne i zalecane, jeśli diagnoza została potwierdzona u pacjenta lub członka rodziny przez analizę porfiryn i/lub oznaczenie aktywności UROD.

Testowanie genetyczne jest wymagane do różnicowania między EPP a XLP¹⁰. Potwierdzenie diagnozy przez testowanie genetyczne jest zalecane dla wszystkich porfirii. Co ważne, znajomość rodzinnych mutacji umożliwia przesiewowe badania członków rodziny, którzy mogą być narażeni na ryzyko rozwoju objawów lub mogą przekazać patogenną mutację następnemu pokoleniu.

Diagnostyka prenatalna i poradnictwo genetyczne

Analiza genów może być używana do diagnostyki w życiu płodowym (przy użyciu amniocentezy lub biopsji kosmówki), ale rzadko jest wskazana ze względu na pomyślne rokowanie dla większości nosicieli genów¹¹. Diagnostyka prenatalna może być oferowana rodzinom zagrożonym homozygotyczną porfirią mieszaną, ale w większości przypadków nie jest konieczna.

Poradnictwo genetyczne jest zalecane pacjentom i rodzinom w celu identyfikacji osób zagrożonych rozwojem lub przenoszeniem choroby¹². Proces poradnictwa obejmuje edukację na temat dziedziczenia, ryzyka dla potomstwa oraz dostępnych opcji badań prenatalnych. Znajomość statusu genetycznego pozwala na odpowiednie planowanie rodziny oraz wdrożenie środków zapobiegawczych u nosicieli.