Surveillance ostrych wiotkich porażeń – globalne systemy nadzoru

Surveillance ostrych wiotkich porażeń (AFP) stanowi złoty standard wykrywania przypadków poliomyelitis i innych form paraliżu na całym świecie¹. System ten powstał jako kluczowy element globalnej strategii eliminacji polio i obecnie funkcjonuje jako kompleksowa sieć nadzoru epidemiologicznego obejmująca większość krajów świata.

Organizacja globalnego systemu surveillance AFP

Globalny system surveillance AFP został ustanowiony po rezolucji Światowego Zgromadzenia Zdrowia z 1988 roku dotyczącej eliminacji poliomyelitis. Od końca 2003 roku łącznie 196 z 214 krajów i terytoriów prowadziło systemy surveillance AFP i raportowało dane cotygodniowo do WHO². W wielu krajach rozwiniętych system surveillance AFP jest zintegrowany z istniejącymi systemami nadzoru nad chorobami.

Kraje o mniejszych zasobach zdrowia publicznego otrzymują zewnętrzne finansowanie na rzecz eliminacji polio oraz wsparcie sieci pracowników medycznych nadzoru (SMO). Region WHO zostaje certyfikowany jako wolny od polio po okresie 3 lat bez izolacji dzikiego poliovirusa z przypadku AFP, przy obecności wysokiej jakości surveillance AFP².

Standardy i wskaźniki jakości surveillance

Jakość surveillance AFP jest mierzona przy użyciu standardowych definicji dotyczących czułości i kompletności. Wskaźnik jednego lub więcej przypadków nieparalitycznego AFP na 100 000 populacji w wieku poniżej 15 lat z terminowym pobieraniem próbek wskazuje na wystarczającą czułość systemu do wykrywania polio i umożliwia porównanie kompletności raportowania AFP między krajami i wewnątrz krajów³.

WHO ustaliło minimalne standardy wydajności, które są używane do oceny i utrzymania jakości systemu surveillance AFP. Dwa główne wskaźniki wydajności to wskaźnik nieparalitycznego AFP i wskaźnik adekwatności próbek kału⁴. Te dwa wskaźniki można połączyć w jeden wskaźnik jakości surveillance AFP, indeks surveillance, który może być używany do porównywania postępów w czasie lub różnic geograficznych.

Sieć laboratoriów i procedury diagnostyczne

Wszystkie przypadki AFP muszą być przetwarzane w laboratoriach akredytowanych przez WHO w ramach Globalnej Sieci Laboratoriów Polio (GPLN)¹. Wszystkie dzieci z ostrym wiotkim paraliżem powinny być zgłaszane i testowane pod kątem dzikiego poliovirusa w ciągu 48 godzin od wystąpienia objawów, nawet jeśli lekarze są pewni na podstawie klinicznej, że dziecko nie ma polio⁵.

Jeśli poliovirus zostanie wyizolowany, następnym krokiem jest rozróżnienie między dzikim (naturalnie występującym) a poliovirusem związanym ze szczepionką. Regionalna Sieć Laboratoriów Polio Regionu Wschodniego Morza Śródziemnego została ustanowiona w 1991 roku przez WHO i rządy krajowe, zapewniając informacje wirusologiczne, które mogą być wykorzystane do kierowania zasobów na eliminację i, w przypadku importu, powstrzymanie rozprzestrzeniania się dzikich poliovirusów⁶.

Surveillance środowiskowe jako uzupełnienie AFP

Surveillance środowiskowe obejmuje testowanie ścieków lub innych próbek środowiskowych pod kątem obecności poliovirusa. Surveillance środowiskowe często potwierdza infekcje dzikim poliovirusem przy braku przypadków paraliżu¹. W miejscach wolnych od polio regularne surveillance środowiskowe pozwala wykryć każde nowe pojawienie się lub międzynarodowe rozprzestrzenianie się poliovirusów – znaczące zagrożenie do czasu eliminacji polio.

Między 2020 a 2021 rokiem program polio rozszerzył swoją sieć surveillance środowiskowego w regionie, szczególnie w Afganistanie, Egipcie, Somalii i Sudanie⁶. Badania w Pakistanie wykazały, że surveillance środowiskowe wykryło krążenie przed surveillance AFP w prawie 60% przypadków polio (200 z 346 przypadków).

Surveillance wspólnotowe i zaangażowanie lokalnych społeczności

Surveillance wspólnotowe (CBS) odgrywa kluczową rolę w wykrywaniu i raportowaniu przypadków AFP. CBS wykorzystuje ochotników społecznych i lokalnych liderów do identyfikacji przypadków AFP poprzez aktywne przesiewanie przypadków⁷. Proces ten obejmuje wykrywanie, raportowanie, badanie i inicjowanie działań odpowiedzi, zapewniając skuteczne monitorowanie i reagowanie nawet w społecznościach trudno dostępnych.

Program polio polega na rozległej sieci pracowników opieki zdrowotnej, tradycyjnych uzdrowicieli, farmaceutów i liderów społeczności w regionie, aby szukać i raportować każdy przypadek AFP w swojej społeczności⁸. Głównym znakiem lub objawem poliomyelitis jest ostry wiotki paraliż, który występuje głównie u dzieci poniżej 15 lat.

Adaptacja systemów surveillance do innych chorób

Wraz z postępami w eliminacji polio systemy surveillance AFP są coraz częściej adaptowane do monitorowania innych chorób. Obecnie dwie trzecie krajów z systemami AFP wykorzystuje tę infrastrukturę lub zastosowało ją jako model do surveillance odry i innych chorób możliwych do zapobiegania przez szczepienia².

W krajach o ograniczonych zasobach i obszarach konfliktów system surveillance AFP często jest jedyną metodą wczesnego wykrywania chorób skłonnych do epidemii⁹. W niektórych krajach regionu afrykańskiego surveillance AFP zapewnia funkcjonalną infrastrukturę, wyszkolony personel i inne zasoby wykorzystywane do wdrażania Zintegrowanego Nadzoru i Reagowania na Choroby (IDSR).

Wyzwania i perspektywy rozwoju

Pomimo swojej skuteczności, systemy surveillance AFP napotykają liczne wyzwania. Czynniki takie jak nieadekwatna infrastruktura zdrowotna, ograniczona dostępność usług, braki w transporcie i komunikacji przyczyniają się do niepełnego raportowania i opóźnionego wykrywania przypadków AFP¹⁰. Aby sprostać tym wyzwaniom, podejmowane są inicjatywy obejmujące poprawę infrastruktury opieki zdrowotnej, zwiększenie świadomości społeczności oraz wdrażanie mobilnych klinik i pracowników zdrowia społeczności.