Przyczyny zespołu hiperstymulacji jajników – wszystko co musisz wiedzieć

Zespół hiperstymulacji jajników jest poważnym powikłaniem leczenia niepłodności, które występuje w wyniku nadmiernej reakcji organizmu na hormony stosowane podczas terapii płodności. Zrozumienie przyczyn tego schorzenia jest kluczowe dla pacjentek poddawanych zabiegom wspomaganego rozrodu, szczególnie zapłodnienia pozaustrojowego¹².

Choć dokładne mechanizmy powstawania zespołu hiperstymulacji jajników nie są w pełni poznane, naukowcy zidentyfikowali główne czynniki odpowiedzialne za rozwój tego schorzenia. Zespół ten charakteryzuje się powiększeniem jajników oraz nienormalną przepuszczalnością naczyń krwionośnych, co prowadzi do gromadzenia się płynu w jamie brzusznej i innych przestrzeniach pozanaczyniowych³⁴.

Hormon hCG jako główna przyczyna

Najważniejszym czynnikiem wywołującym zespół hiperstymulacji jajników jest hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (hCG). Ten hormon, naturalnie produkowany podczas ciąży, jest również podawany sztucznie w ramach leczenia niepłodności w celu stymulowania dojrzewania komórek jajowych⁵⁶.

Kiedy hCG zostaje wprowadzone do organizmu, naczynia krwionośne w jajnikach reagują w sposób nieprawidłowy, zaczynając przeciekać płyn. Ten płyn powoduje puchnięcie jajników, a czasami duże ilości przemieszczają się do jamy brzusznej¹⁷. Związek między hCG a zespołem hiperstymulacji jajników jest prawdopodobnie mediowany poprzez produkcję czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), który odgrywa kluczową rolę w zwiększaniu przepuszczalności naczyń⁸.

Leki płodności jako czynnik wywołujący

Zespół hiperstymulacji jajników jest powikłaniem jatrogennym, co oznacza, że jest wynikiem leczenia medycznego. Najczęściej występuje po zastosowaniu leków stymulujących jajniki, szczególnie gonadotropin podawanych w iniekcjach⁹¹⁰.

Leki doustne stosowane w leczeniu niepłodności, takie jak klomifen, znacznie rzadziej wywołują zespół hiperstymulacji jajników w porównaniu z hormonami podawanymi w iniekcjach. Gonadotropiny iniekcyjne, używane głównie podczas procedur zapłodnienia pozaustrojowego, niosą ze sobą wyższe ryzyko rozwoju tego powikłania¹¹¹.

Podczas leczenia płodności stosuje się różne protokoły stymulacji jajników, a wybór odpowiedniego protokołu może wpływać na ryzyko wystąpienia zespołu hiperstymulacji. Protokoły z antagonistami GnRH wiążą się z niższym ryzykiem w porównaniu z protokołami z agonistami GnRH¹²¹³.

Mechanizmy molekularne i biochemiczne

Na poziomie molekularnym zespół hiperstymulacji jajników wiąże się z uwolnieniem różnych substancji wazoaktywnych przez nadmiernie stymulowane jajniki. Do najważniejszych należą interleukiny, czynnik martwicy nowotworów (TNF-alfa), endotelina-1 oraz czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF)⁸¹⁴.

VEGF odgrywa szczególnie istotną rolę w patogenezie zespołu hiperstymulacji jajników, zwiększając przepuszczalność naczyń krwionośnych. Dodatkowo, wewnątrzjajnikowy układ renina-angiotensyna stanowi kolejny mechanizm patofizjologiczny zaangażowany w rozwój tego schorzenia¹⁵.

Inne czynniki, które mogą wpływać bezpośrednio lub pośrednio na rozwój lub nasilenie zespołu hiperstymulacji jajników, to angiotensyna II, insulinopodobny czynnik wzrostu, naskórkowy czynnik wzrostu, transformujący czynnik wzrostu alfa i beta, podstawowy czynnik wzrostu fibroblastów oraz interleukina-1B i interleukina-6¹⁵.

Czynniki ryzyka rozwoju zespołu

Istnieje kilka dobrze zidentyfikowanych czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia zespołu hiperstymulacji jajników. Do głównych czynników ryzyka należy młody wiek (poniżej 35 lat), niski wskaźnik masy ciała (BMI), zespół policystycznych jajników (PCOS) oraz wcześniejsze epizody zespołu hiperstymulacji jajników¹⁴¹⁶.

Kobiety z zespołem policystycznych jajników są szczególnie narażone na rozwój tego powikłania ze względu na zaburzenia hormonalne charakterystyczne dla tej choroby. PCOS wiąże się z większą liczbą pęcherzyków jajnikowych i wzmożoną reakcją na stymulację hormonalną¹³¹⁷.

Wysokie poziomy hormonu anty-Müllerowskiego (AMH) w surowicy krwi stanowią biomarker, który może przewidywać ryzyko wystąpienia zespołu hiperstymulacji jajników. Badania wykazują, że u kobiet, które rozwinęły ten zespół, poziomy AMH były sześciokrotnie wyższe niż u kobiet z grupy kontrolnej³¹³.

Spontaniczny zespół hiperstymulacji jajników

Choć zdecydowana większość przypadków zespołu hiperstymulacji jajników występuje w związku z leczeniem niepłodności, istnieją rzadkie przypadki spontanicznego rozwoju tego schorzenia. Spontaniczny zespół hiperstymulacji jajników może wystąpić podczas ciąży lub być związany z czynnikami genetycznymi¹¹⁸.

Te rzadkie przypadki mogą być związane z wcześniejszym rozwojem dojrzewania płciowego i pierwotną niedoczynnością tarczycy (zespół Van Wyk-Grumbacha). U dzieci z niedoczynnością tarczycy stymulacja jajników może prowadzić do produkcji estrogenu, rozwoju piersi i krwawień z pochwy. Prawdopodobnie podwyższone stężenia TSH wiążą się z receptorem FSH i go stymulują¹⁸.

W bardzo rzadkich przypadkach niektóre osoby mogą posiadać mutacje genetyczne w receptorach hormonalnych, które predysponują je do rozwoju zespołu hiperstymulacji jajników bez stosowania hormonalnych terapii. Te czynniki genetyczne mogą sprawić, że jajniki stają się bardziej wrażliwe na wahania hormonalne¹⁹²⁰.

Rola ciąży w nasileniu objawów

Ciąża może znacząco wpłynąć na przebieg zespołu hiperstymulacji jajników. Jeśli kobieta zajdzie w ciążę podczas cyklu leczenia, zespół hiperstymulacji może się nasilić, ponieważ organizm zaczyna produkować własne hCG w odpowiedzi na ciążę¹¹²¹.

Rozróżnia się dwie formy zespołu hiperstymulacji jajników: wczesną, która rozwija się po podaniu hCG jako wyzwalacza owulacji, oraz późną, która występuje głównie u kobiet, które zaszły w ciążę w wyniku leczenia IVF i jest spowodowana hCG uwalnianym z łożyska²²²³.

Późna postać zespołu hiperstymulacji jajników jest bardziej prawdopodobna w przypadku wystąpienia poważnych objawów niż wczesna postać i zwykle występuje tylko u kobiet, które zaszły w ciążę w wyniku leczenia IVF²². Z tego powodu kobiety, które zaszły w ciążę podczas cyklu leczenia, muszą być szczególnie obserwowane pod kątem objawów zespołu hiperstymulacji jajników²⁴.