Epidemiologia legionellozy – częstość występowania i trendy zachorowań

Legionelloza, określana również jako choroba legionistów, stanowi coraz większy problem zdrowia publicznego na całym świecie. Choroba ta, po raz pierwszy rozpoznana w 1976 roku podczas wybuchu epidemii wśród uczestników zjazdu American Legion w Filadelfii, obecnie wykazuje niepokojące trendy wzrostowe w większości krajów rozwiniętych¹. Wzrost ten dotyczy zarówno pojedynczych przypadków, jak i ognisk epidemicznych, co skłania specjalistów do intensyfikacji działań nadzorczych i profilaktycznych.

Epidemiologia legionellozy charakteryzuje się znacznymi różnicami regionalnymi oraz stałą tendencją wzrostową liczby diagnozowanych przypadków. Prawdziwa skala problemu może być jednak znacznie większa niż wskazują oficjalne statystyki, ponieważ choroba często pozostaje niedodiagnozowana lub nierozpoznana². Współczesne dane epidemiologiczne wskazują na konieczność wzmocnienia systemów nadzoru i poprawy metod diagnostycznych w celu lepszego zrozumienia rzeczywistej częstości występowania tej choroby.

Globalne trendy zachorowań na legionellozę

Analiza danych epidemiologicznych z ostatnich dwóch dekad wskazuje na znaczący wzrost liczby diagnozowanych przypadków legionellozy w krajach rozwiniętych. W Stanach Zjednoczonych obserwuje się szczególnie wyraźną tendencję wzrostową – liczba przypadków zwiększyła się ponad pięciokrotnie, osiągając ponad 3,0 przypadków na 100 000 mieszkańców w 2018 roku³. Dane z Centers for Disease Control and Prevention (CDC) pokazują, że w 2018 roku zgłoszono 9 933 przypadków choroby legionistów, przy współczynniku śmiertelności wynoszącym 10%².

W Europie sytuacja epidemiologiczna również budzi niepokój specjalistów. Według danych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC), w 2021 roku odnotowano najwyższy dotychczas roczny wskaźnik zgłoszeń legionellozy w krajach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, wynoszący 2,4 przypadków na 100 000 mieszkańców⁴. Wskaźniki te wykazują znaczną heterogenność w poszczególnych krajach, z wartościami wahającymi się od 1 do 5 przypadków na 100 000 mieszkańców. Cztery kraje – Włochy, Francja, Hiszpania i Niemcy – odpowiadają za 75% wszystkich zgłoszonych przypadków w regionie.

Szczególnie niepokojące są dane z Włoch, które w 2021 roku odnotowały jeden z najwyższych wskaźników zachorowań – 4,6 przypadków na 100 000 mieszkańców⁵. Co więcej, dane z włoskiego Instytutu Zdrowia sugerują, że przypadki we Włoszech nadal rosną i w 2022 roku były o 13% wyższe, osiągając poziom 5,19 przypadków na 100 000 mieszkańców, powracając tym samym do poziomu sprzed pandemii COVID-19⁶.

Regionalne różnice w występowaniu legionellozy

Analiza geograficznego rozkładu przypadków legionellozy ujawnia znaczne różnice regionalne, które odzwierciedlają zarówno czynniki środowiskowe, jak i różnice w systemach nadzoru epidemiologicznego. W Stanach Zjednoczonych choroba występuje częściej w stanach Ohio, Pennsylvania, Nowy Jork i Illinois². Wzrost liczby zgłaszanych przypadków jest najwyższy w regionach Middle Atlantic i Midwest, gdzie roczne tempo wzrostu wynosi średnio 9,3%⁷.

W Europie obserwuje się podobne trendy wzrostowe. Między 2011 a 2015 rokiem wiek-standardyzowany wskaźnik zachorowań wzrósł z 0,97 przypadków na 100 000 mieszkańców w 2011 roku do 1,30 przypadków na 100 000 mieszkańców w 2015 roku, co odpowiada średniemu rocznemu wzrostowi o 0,09 przypadków na 100 000 mieszkańców⁸. Pięć krajów – Austria, Czechy, Niemcy, Włochy i Norwegia – wykazywało rosnące wiek-standardyzowane wskaźniki zgłoszeń legionellozy w okresie 2011-2015.

Dane z poszczególnych krajów europejskich potwierdzają te trendy. W Szkocji w 2023 roku odnotowano 54 przypadki, co daje wskaźnik zachorowań 9,9 na milion mieszkańców – najwyższy poziom obserwowany od 2012 roku⁹. Podobnie w Norwegii system nadzoru MSIS wykazuje rosnące trendy zachorowań, choć prawdopodobnie nie wykrywa wszystkich przypadków diagnozowanych w kraju¹⁰.

Sezonowość i charakterystyka demograficzna zachorowań

Legionelloza wykazuje wyraźną sezonowość, z największą liczbą przypadków odnotowywanych w miesiącach letnich i wczesnojesiennych, gdy temperatura wody jest wyższa¹¹. Ten wzorzec sezonowy obserwuje się konsekwentnie w różnych regionach geograficznych i może być związany z optymalnymi warunkami dla wzrostu bakterii Legionella w systemach wodnych.

Analiza demograficzna przypadków legionellozy ujawnia charakterystyczny profil chorych. Mężczyźni w wieku 65 lat i starsi stanowią grupę najczęściej dotkniętą chorobą, z wskaźnikiem zachorowań wynoszącym 8,9 przypadków na 100 000 mieszkańców⁴. Podobnie jak w przypadku podróży związanych z legionellozą (TALD), 90% przypadków występuje u osób w wieku 45 lat i starszych¹². Mężczyźni są ponad dwukrotnie częściej dotknięci chorobą legionistów niż kobiety¹³.

Rzeczywista skala problemu i niedodiagnozowanie

Jednym z głównych wyzwań w epidemiologii legionellozy jest znaczne niedodiagnozowanie choroby. Eksperci szacują, że rzeczywista liczba przypadków może być 1,8 do 2,7 razy wyższa niż oficjalnie zgłaszana²¹⁴. W Stanach Zjednoczonych, mimo że rocznie hospitalizowanych jest około 8 000-18 000 osób z powodu choroby legionistów, wiele infekcji pozostaje niezdiagnozowanych, a niedoraportowanie jest powszechne¹⁵.

Badanie przeprowadzone w Kanadzie pokazuje skalę tego problemu – szacuje się, że tylko 36% zachorowań i 39% hospitalizacji i zgonów jest ujętych w systemie nadzoru¹⁶. Ponadto, około 22% zachorowań jest spowodowanych przez serogrupy i gatunki Legionella inne niż Legionella pneumophila serogrupa 1, które są trudniejsze do wykrycia standardowymi testami diagnostycznymi¹⁷.

Niedodiagnozowanie legionellozy wynika z kilku czynników. Po pierwsze, objawy choroby mogą być niespecyficzne i przypominać inne postacie zapalenia płuc. Po drugie, standardowe testy diagnostyczne, takie jak test antygenów w moczu, wykrywają głównie Legionella pneumophila serogrupy 1, podczas gdy prawie 50% przypadków legionellozy może być spowodowanych przez inne gatunki lub serogrupy¹⁸. Po trzecie, testowanie na obecność Legionella rzadko przeprowadza się w przypadkach łagodnego zapalenia płuc nabytego w społeczności i jest podejmowane głównie u ciężko chorych pacjentów hospitalizowanych¹⁹.

Znaczenie nadzoru epidemiologicznego i wykrywania ognisk

Skuteczny nadzór epidemiologiczny nad legionellozą ma kluczowe znaczenie dla zdrowia publicznego. Główne cele systemów nadzoru obejmują wykrywanie ognisk epidemicznych poprzez rozpoznawanie przypadków z podobnymi lokalizacjami lub narażeniami, monitorowanie i opisywanie częstości występowania oraz trendów, zrozumienie czynników ryzyka zakażenia, identyfikację możliwości kontroli i prewencji oraz monitorowanie skuteczności interwencji wdrażanych podczas ognisk²⁰.

W Stanach Zjednoczonych CDC prowadzi nadzór nad przypadkami legionellozy za pomocą dwóch systemów: National Notifiable Diseases Surveillance System (NNDSS) i Supplemental Legionnaires’ Disease Surveillance System (SLDSS)²¹. SLDSS zbiera rozszerzone informacje o przypadkach, wykraczające poza ograniczone dane otrzymywane przez NNDSS, w tym informacje o narażeniu na podróże i placówki opieki zdrowotnej oraz dane potwierdzające laboratoryjne.

Większość przypadków choroby legionistów nie jest związana ze znanymi ogniskami epidemicznymi. Jednak wykrywanie ognisk jest ograniczone przez dostępność informacji o narażeniu²². Ulepszone ustalanie i raportowanie informacji o narażeniu pomaga identyfikować możliwe źródła narażenia i może zwiększyć wykrywanie ognisk epidemicznych. Ogniska legionellozy mogą być związane z podróżami – CDC definiuje ogniska związane z podróżami jako dwa lub więcej przypadków choroby legionistów związanych z tym samym miejscem zakwaterowania turystycznego w okresie 12 miesięcy²³.