Kolana koślawe – przyczyny rozwoju deformacji

Kolana koślawe stanowią jedną z najczęstszych deformacji kątowych kończyn dolnych spotykanych w praktyce ortopedycznej. Zrozumienie przyczyn ich powstawania jest kluczowe dla właściwej diagnostyki i wyboru odpowiedniej metody leczenia. Etiologia tej deformacji jest różnorodna i zależy głównie od wieku pacjenta oraz towarzyszących schorzeń¹.

Przyczyny fizjologiczne u dzieci

Kolana koślawe są naturalną częścią rozwoju większości dzieci i stanowią normalny etap wzrostu³. Proces ten rozpoczyna się około 2-3 roku życia, osiąga maksymalne nasilenie w wieku 3-4 lat, a następnie samoistnie się koryguje do 7-8 roku życia⁴. Ta fizjologiczna deformacja pomaga dzieciom utrzymać równowagę podczas nauki chodzenia, szczególnie gdy jedna lub obie stopy mają tendencję do skręcania się do wewnątrz lub na zewnątrz³.

Fizjologiczne kolana koślawe charakteryzują się łagodnym przebiegiem i stopniową poprawą wraz z wiekiem dziecka. Kąt między kością udową a piszczelową może osiągać nawet 15-20 stopni w wieku 3-4 lat, co jest uznawane za normę⁴. Ta deformacja rzadko pogarsza się po 7. roku życia, a po tym wieku kąt kolan kośławych nie powinien przekraczać 12 stopni⁴.

Przyczyny patologiczne

Patologiczne kolana koślawe różnią się od fizjologicznych tym, że są ciężkie, utrzymują się po 8. roku życia lub pojawiają się po raz pierwszy w wieku dorosłym⁵. Te przypadki prawie zawsze są związane z innymi schorzeniami medycznymi i wymagają dokładnej diagnostyki oraz odpowiedniego leczenia Zobacz więcej: Przyczyny patologiczne kolan kośławych – szczegółowy przegląd.

Zaburzenia metaboliczne kości

Krzywica jest jedną z najważniejszych przyczyn patologicznych kolan kośławych u dzieci na całym świecie⁶. Schorzenie to wynika z niedoboru witaminy D, wapnia lub fosforanów, co prowadzi do osłabienia i zmiękczenia kości, które łatwiej ulegają deformacji pod wpływem obciążenia⁷. Krzywica żywieniowa może być skutkiem niewystarczającego narażenia na światło słoneczne, które jest głównym źródłem witaminy D, lub niedostatecznego spożycia wapnia w diecie⁶.

Istnieje również krzywica o podłożu genetycznym, nazywana krzywicą oporną na witaminę D lub hipofosfatemią sprzężoną z chromosomem X, która może również prowadzić do rozwoju kolan kośławych⁶. W przypadku krzywicy kości są miękkie i słabe, co sprawia, że są bardziej podatne na deformacje, w tym kolana koślawe⁸.

Urazy i uszkodzenia płytki wzrostowej

Uraz płytki wzrostowej w okolicy kolana może prowadzić do asymetrycznego wzrostu kości i w konsekwencji do powstania deformacji⁹. Uszkodzenie płytki wzrostowej kości udowej lub piszczelowej może zaburzyć normalny rozwój kości, powodując kolana koślawe tylko w jednej kończynie¹⁰. Złamania, które źle się zrastają (nieprawidłowe zrośnięcie), również mogą prowadzić do deformacji przypominającej kolana koślawe¹¹.

Infekcje i nowotwory

Zapalenie kości i szpiku (osteomyelitis) może wpływać na strukturę i rozwój kości, prowadząc do ich nieprawidłowego ułożenia, w tym kolan kośławych¹². Infekcja dotycząca płytki wzrostowej kości udowej może zaburzyć normalny wzrost i prowadzić do deformacji¹³. Uszkodzenie płytki wzrostowej w wyniku wcześniejszej infekcji kości lub stawu może również skutkować nieprawidłowym wzrostem¹⁴.

Łagodne guzy kostne w okolicy kolana mogą również prowadzić do deformacji. Chociaż są to przypadki rzadkie, nowotwory w kości nogi mogą powodować skręcenie kolana do wewnątrz². Wielokrotne dziedziczne wyrośla kostne i dysplazja włóknista to inne przykłady zmian nowotworowych, które mogą prowadzić do kolan kośławych¹.

Czynniki związane z nadwagą i otyłością

Nadwaga i otyłość stanowią istotny czynnik ryzyka rozwoju kolan kośławych zarówno u dzieci, jak i dorosłych¹⁵. Nadmierna masa ciała wywiera dodatkowy nacisk na kolana, co może przyczynić się do powstawania tej deformacji¹⁶. Badania wykazują, że aż 71% dzieci z kolanami kośławymi cierpi na otyłość¹⁷.

Otyłość w okresie dojrzewania jest szczególnie związana z bardziej nasilonymi kolanami kośławymi i częściej występuje u dzieci ze stopami płaskimi oraz u tych z nadmiernie ruchomymi stawami¹⁸. Nadmierny ciał może wpływać na sposób wzrostu kości, a także przyczyniać się do nieprawidłowości chodu, które mogą przypominać kolana koślawe³.

Przyczyny genetyczne i schorzenia systemowe

Niektóre dzieci mogą mieć genetyczną predyspozycję do rozwoju kolan kośławych, gdyż stan ten ma tendencję do występowania w rodzinach¹⁷. Dysplazje szkieletowe to różnorodna grupa genetycznych chorób kości, które charakteryzują się uogólnionymi deformacjami kośćca dotyczącymi wszystkich kończyn i kręgosłupa. Kolana koślawe są jedną ze znanych manifestacji szkieletowych tych schorzeń⁶ Zobacz więcej: Schorzenia genetyczne i dysplazje szkieletowe w kolanach kośławych.

Do schorzeń genetycznych, które mogą prowadzić do kolan kośławych, należą między innymi dysplazja spondyloepifizarna, zespół Ellisa-van Crevelda oraz zespół Morquio¹. Niektóre schorzenia neurologiczne, takie jak mózgowe porażenie dziecięce lub rozszczep kręgosłupa, również mogą prowadzić do kolan kośławych w wyniku zmienionego napięcia mięśni działających na kości¹⁹.

Przyczyny u dorosłych

U dorosłych kolana koślawe mogą być wynikiem nieleczonej deformacji z dzieciństwa lub rozwijać się w wyniku różnych czynników nabytych²⁰. Artretyzm, szczególnie choroba zwyrodnieniowa stawów, może prowadzić do zmiany struktury i ułożenia kolana, powodując kolana koślawe²¹. Proces ten często związany jest z nierównomiernym zużyciem chrząstki stawowej i może prowadzić do dalszego pogorszenia deformacji⁹.

Urazy u dorosłych, szczególnie złamania lub uszkodzenia więzadeł wokół stawu kolanowego, mogą zaburzyć prawidłowe ułożenie i przyczynić się do powstania kolan kośławych²¹. W przypadkach dorosłych pacjentów, którzy przez wiele lat mieli kolana koślawe, dochodzi do przeciążenia zewnętrznej części stawu i rozciągnięcia wewnętrznego więzadła pobocznego, co prowadzi do bólu, niestabilności i artrozy²².

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Właściwe zidentyfikowanie przyczyny kolan kośławych ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniej strategii leczenia. W przypadkach fizjologicznych wystarczająca może być obserwacja i regularne kontrole, podczas gdy przyczyny patologiczne często wymagają aktywnego leczenia²³. Niepowodzenie w rozpoznaniu patologicznych kolan kośławych może prowadzić do powikłań związanych z podstawową etiologią¹.

Wczesne rozpoznanie i leczenie podstawowej przyczyny może w niektórych przypadkach doprowadzić do korekty deformacji. Na przykład, jeśli kolana koślawe są spowodowane problemem metabolicznym, takim jak niedobór witaminy D, deformacja może się poprawić po suplementacji witaminowej²⁴. Dlatego też dokładna diagnostyka i określenie etiologii są niezbędne dla optymalnego postępowania terapeutycznego.