Japońskie zapalenie mózgu – epidemiologia i występowanie na świecie

Japońskie zapalenie mózgu stanowi jedną z najważniejszych przyczyn wirusowego zapalenia mózgu w regionie Azji i Pacyfiku Zachodniego¹². Choroba ta dotyka rocznie około 68 000 osób na całym świecie, chociaż rzeczywista liczba przypadków może być znacznie wyższa ze względu na ograniczenia w systemach nadzoru epidemiologicznego³⁴.

Zasięg geograficzny i obszary endemiczne

Wirus japońskiego zapalenia mózgu występuje endemicznie w 24 krajach regionu Azji Południowo-Wschodniej i Pacyfiku Zachodniego, narażając na ryzyko zakażenia ponad 3 miliardy ludzi¹². Obszar występowania choroby obejmuje kraje od Japonii po Indie i Pakistan oraz Australię⁵⁶. Choroba jest szczególnie rozpowszechniona w krajach takich jak Chiny, Indie, Nepal, Wietnam, Kambodża, Myanmar, Malezja i Filipiny⁷.

W ostatnich latach obserwuje się ekspansję obszaru występowania wirusa japońskiego zapalenia mózgu. Szczególnie zauważalne jest to w Australii, gdzie w latach 2021-2022 odnotowano szerokie rozprzestrzenienie się wirusa na obszarach, gdzie wcześniej nie był obecny⁴⁸. W 2022 roku po raz pierwszy wykryto wirusa w stanach południowo-wschodniej Australii, znacznie dalej na południe niż dotychczas⁹¹⁰.

Wzorce epidemiologiczne i sezonowość

Wyróżnia się dwa główne wzorce epidemiologiczne japońskiego zapalenia mózgu: epidemiczny i endemiczny¹¹¹². Wzorzec epidemiczny obserwowany jest głównie w obszarach północnych i charakteryzuje się typową sezonowością z okazjonalnymi wybuchami epidemicznymi. Wzorzec endemiczny występuje w obszarach południowych, gdzie przypadki pojawiają się sporadycznie przez cały rok¹¹.

W strefie klimatu umiarkowanego transmisja jest sezonowa, a przypadki choroby u ludzi zwykle osiągają szczyt w lecie i na jesieni⁸. W strefie subtropikalnej i tropikalnej sezonowa transmisja różni się w zależności od pór monsunowych i praktyk nawadniania, może być przedłużona lub nawet występować przez cały rok⁸.

Skala problemu i obciążenie chorobą

Zgodnie z szacunkami Światowej Organizacji Zdrowia, rocznie występuje około 68 000 przypadków japońskiego zapalenia mózgu na świecie³⁴. Jednak eksperci uważają, że te liczby są znacznie zaniżone ze względu na ograniczenia w systemach nadzoru epidemiologicznego. Rzeczywiste obciążenie chorobą może wynosić nawet 175 000 przypadków rocznie¹³.

W 2011 roku zgłoszono tylko 10 426 przypadków spośród szacowanych 67 900 przypadków występujących rocznie w 24 krajach endemicznych¹¹¹². Ta znaczna różnica między rzeczywistą liczbą przypadków a liczbą zgłoszonych przypadków podkreśla problemy z diagnostyką i systemami nadzoru w wielu krajach endemicznych.

Grupy ryzyka i charakterystyka demograficzna

Japońskie zapalenie mózgu dotyka głównie dzieci poniżej 15. roku życia, które stanowią około 75% wszystkich przypadków¹⁴¹⁵. W krajach endemicznych dorośli zwykle mają nabytą odporność w wyniku naturalnego zakażenia w dzieciństwie⁵¹⁶. Jednak w ostatnich latach obserwuje się przesunięcie w kierunku większej liczby przypadków wśród dorosłych, co może być związane z wprowadzeniem programów szczepień oraz ekspansją wirusa na nowe obszary¹⁷.

Mieszkańcy obszarów wiejskich w regionach endemicznych są narażeni na największe ryzyko zakażenia⁷. Szczególnie wysokie ryzyko dotyczy osób pracujących w rolnictwie, leśnictwie, rybołówstwie lub hodowli zwierząt¹⁸. Mężczyźni są bardziej narażeni na zakażenie niż kobiety¹⁹.

Nadzór epidemiologiczny i systemy monitorowania

W 2016 roku 22 z 24 krajów z ryzykiem transmisji wirusa japońskiego zapalenia mózgu prowadziło jakąś formę nadzoru epidemiologicznego nad chorobą, co stanowi wzrost w porównaniu z 18 krajami w 2012 roku²⁰²¹. Zakres tego nadzoru różni się jednak znacznie – od prowadzonego na poziomie krajowym w niektórych państwach po ograniczony tylko do obszarów wysokiego ryzyka w innych²².

Nadzór nad chorobą jest głównie syndromowy dla zespołu ostrego zapalenia mózgu. Testy laboratoryjne potwierdzające diagnozę są często przeprowadzane w specjalnych ośrodkach kontrolnych, a podejmowane są wysiłki w celu rozszerzenia nadzoru opartego na diagnostyce laboratoryjnej¹. Nadzór oparty na poszczególnych przypadkach jest ustanowiony w krajach, które skutecznie kontrolują japońskie zapalenie mózgu poprzez szczepienia¹.

Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym

Pomimo postępów w zakresie nadzoru epidemiologicznego, nadal istnieją znaczne luki i wyzwania. Obejmują one niekompletne zgłaszanie przypadków, błędną klasyfikację przypadków, brak danych z monitorowania programów szczepień oraz nieadekwatne monitorowanie zasięgu szczepień po wprowadzeniu szczepionki²³²⁴. Wiele krajów nadal nie posiada możliwości diagnostycznych do potwierdzenia zakażenia wirusem japońskiego zapalenia mózgu, a choroba jest często błędnie diagnozowana na podstawie objawów podobnych do innych infekcji wirusowych¹³.

Trendy epidemiologiczne i zmiany w ostatnich latach

Charakterystyka epidemii japońskiego zapalenia mózgu wśród krajów i regionów zmieniała się wraz z dostosowywaniem środków zapobiegania i kontroli¹²²⁵. Dzięki wprowadzeniu nadzoru nad japońskim zapaleniem mózgu i stosowaniu szczepionek w niektórych krajach, wskaźnik zachorowalności na japońskie zapalenie mózgu zmniejszył się¹¹.

Wprowadzenie rutynowych programów szczepień dzieci w Japonii, Korei Południowej i na Tajwanie niemal wyeliminowało ryzyko u zaszczepionych pacjentów, pomimo ciągłego zakażenia u endemicznych zwierząt i ptaków². Większość przypadków w tych obszarach jest obecnie zgłaszana u niezaszczepionych odwiedzających².

Wpływ zmian klimatycznych i czynników środowiskowych

Zmiany w praktykach rolniczych wydają się znacznie zmniejszyć ryzyko transmisji na ludzi²⁶. Pojawianie się japońskiego zapalenia mózgu w nowych środowiskach, zmiany w praktykach rolniczych i wektorach zwierzęcych, zmiany klimatyczne, rozwój obszarów podmiejskich oraz zmiany w międzynarodowych podróżach do Azji sprawiają, że japońskie zapalenie mózgu stanowi niedoceniane ryzyko²⁷.

Zmienione warunki środowiskowe spowodowane zmianami klimatycznymi zostały powiązane ze zmianami w rozmieszczeniu wirusa japońskiego zapalenia mózgu i wydają się być ważnym czynnikiem napędowym tej ewoluującej epidemiologii w Australii²⁸. Wybuch w Australii poprzedzony był kilkumiesięcznym intensywnym opadem deszczu związanym z La Niña, co doprowadziło do powstania śródlądowych terenów podmokłych, migracji ptaków brodzących do południowych regionów i namnażania się komarów²⁹.

Perspektywy i wyzwania

Chociaż japońskie zapalenie mózgu pozostaje znaczącym problemem zdrowia publicznego w Azji, liczba zgłaszanych przypadków maleje dzięki szczepieniom, zmianom wzorców rolniczych, urbanizacji i poprawie warunków życia³⁰. Jednak ponieważ wirus japońskiego zapalenia mózgu prawdopodobnie pozostanie w naturze, a ryzyko japońskiego zapalenia mózgu będzie się utrzymywać, ważne jest wdrożenie strategii wzmacniających systemy nadzoru nad japońskim zapaleniem mózgu w celu zrozumienia obciążenia chorobą i zastosowania protokołów szczepień w krajowych programach szczepień dzieci³⁰.

Wzmocniony nadzór, ciągłe zaangażowanie i odpowiednie zasoby na szczepienia przeciwko japońskiemu zapaleniu mózgu powinny pomóc utrzymać postęp w kierunku zapobiegania i kontroli japońskiego zapalenia mózgu²⁰²¹. Szczepienie jest najbardziej skuteczną strategią zapobiegania i kontroli japońskiego zapalenia mózgu, a immunizacja wykazała zmniejszenie ekonomicznego obciążenia chorobą²⁰²¹.