Przyczyny hiperoksalurii i oksalozy – co powoduje te schorzenia?

Hiperoksaluria to schorzenie charakteryzujące się nadmiernym gromadzeniem się oksalanów w organizmie, co prowadzi do zwiększonego wydalania tych związków z moczem¹. Przyczyny tego stanu są różnorodne i można je podzielić na dwie główne kategorie: pierwotną hiperoksalurię wynikającą z defektów genetycznych oraz wtórną hiperoksalurię związaną z czynnikami zewnętrznymi².

Pierwotna hiperoksaluria – podłoże genetyczne

Pierwotna hiperoksaluria jest rzadką chorobą dziedziczną, która występuje od urodzenia i wynika z mutacji w genach kodujących enzymy odpowiedzialne za metabolizm glioksylanu³. Schorzenie to dziedziczy się w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że aby rozwinąć chorobę, dziecko musi odziedziczyć po jednej zmutowanej kopii genu od każdego z rodziców⁴.

Wyróżnia się trzy główne typy pierwotnej hiperoksalurii, z których każdy jest spowodowany mutacjami w różnych genach⁶:

• Typ 1 (PH1) – najczęstszy i najcięższy, stanowiący około 70-80% wszystkich przypadków pierwotnej hiperoksalurii. Wynika z mutacji w genie AGXT, który koduje enzym aminotransferazę alaninowo-glioksylanową (AGT)⁷
• Typ 2 (PH2) – spowodowany mutacjami w genie GRHPR kodującym reduktazę glioksylanu i hydroksypirogronianu⁸
• Typ 3 (PH3) – najłagodniejszy typ, wywołany mutacjami w genie HOGA1 kodującym aldolazę 4-hydroksy-2-oksoglutaranową⁸

W przypadku pierwotnej hiperoksalurii typu 1 dochodzi do nieprawidłowego funkcjonowania enzymu AGT w wątrobie, co prowadzi do gromadzenia się glioksylanu. Ten związek jest następnie przekształcany przez dehydrogenazę mleczanową w oksalan zamiast w glicynę⁷. Skutkuje to znacznym wzrostem produkcji oksalanów, które są wydalane z moczem w ilościach nawet do 600 mg dziennie (przy normie około 50 mg)⁹.

Wtórna hiperoksaluria – czynniki zewnętrzne

Wtórna hiperoksaluria jest znacznie częstsza niż forma pierwotna i może wynikać z różnorodnych przyczyn związanych z dietą, chorobami jelitowymi lub zaburzeniami wchłaniania¹⁰. Główne mechanizmy prowadzące do wtórnej hiperoksalurii obejmują Zobacz więcej: Jelitowe przyczyny hiperoksalurii – choroby przewodu pokarmowego.

Jelitowa hiperoksaluria

Jelitowa hiperoksaluria (enteric hyperoxaluria) stanowi około 5% wszystkich przypadków hiperoksalurii i jest związana z problemami przewodu pokarmowego prowadzącymi do przewlekłej biegunki¹¹. W prawidłowych warunkach oksalany łączą się z wapniem w przewodzie pokarmowym, tworząc nierozpuszczalne związki wydalane z kałem. Jednak w przypadku zaburzeń wchłaniania tłuszcze pozostają w jelitach i wiążą się z wapniem, uniemożliwiając mu połączenie z oksalanami¹².

Najczęstsze przyczyny jelitowej hiperoksalurii to:

• Operacje bariatryczne (obecnie najczęstsza przyczyna w krajach zachodnich)¹³
• Choroba Crohna i inne choroby zapalne jelit¹⁴
• Zespół krótkiego jelita po zabiegach chirurgicznych¹⁵
• Niewydolność trzustki i przewlekłe zapalenie trzustki¹⁶
• Mukowiscydoza¹³

Dietetyczne przyczyny hiperoksalurii

Spożywanie dużych ilości produktów bogatych w oksalany może prowadzić do dietetycznej hiperoksalurii³. Wcześniej uważano, że czynniki dietetyczne odpowiadają jedynie za 10-20% całkowitej ilości oksalanów w moczu, jednak nowsze badania sugerują, że ich udział może sięgać nawet 50%¹¹.

Szczegółowe informacje o dietetycznych przyczynach hiperoksalurii można znaleźć Zobacz więcej: Dietetyczne przyczyny hiperoksalurii – żywność bogata w oksalany. Warto podkreślić, że zawartość oksalanów w produktach spożywczych może się znacznie różnić nawet w obrębie tego samego gatunku rośliny – na przykład ziemniaki mogą zawierać od 5,5 do 30 mg oksalanów na 100 g, brokuły od 0,3 do 13 mg na 100 g, a otręby pszenne od 58 do 524 mg na 100 g¹⁸.

Inne czynniki etiologiczne

Istnieją także inne, mniej typowe przyczyny hiperoksalurii, które mogą przyczynić się do rozwoju tego schorzenia:

• Nadmierne spożycie witaminy C – witamina C jest prekursorem oksalanów, a jej spożywanie w dawkach przekraczających 1000 mg dziennie może zwiększać ryzyko hiperoksalurii¹⁹
• Zaburzenia mikroflory jelitowej – niedobór bakterii Oxalobacter formigenes, które naturalnie rozkładają oksalany w jelicie grubym, może prowadzić do zwiększonego wchłaniania oksalanów¹⁷
• Zatrucie glikolem etylenowym – może prowadzić do wtórnej hiperoksalurii²⁰
• Przeszczep nerki – hiperoksaluria może wystąpić po przeszczepieniu nerki z powodu mobilizacji oksalanów i ich odkładania w przeszczepionej nerce¹⁹

Rola transportera SLC26A6

Ostatnie badania wykazały istotną rolę transportera SLC26A6 w etiopatogenezie wtórnej hiperoksalurii. Transporter ten jest aktywny zarówno na poziomie jelitowym, jak i nerkowym, a jego mechanizm działania ulega zaburzeniu podczas przewlekłego stanu zapalnego i zespołu metabolicznego²¹. Może to tłumaczyć rosnącą częstość występowania wtórnej hiperoksalurii w ostatnich dekadach, szczególnie w kontekście wzrostu zachorowalności na choroby metaboliczne.

Znaczenie wczesnej identyfikacji przyczyn

Właściwa identyfikacja przyczyn hiperoksalurii ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniej strategii leczenia. W przypadku pierwotnej hiperoksalurii konieczne może być zastosowanie terapii genowej lub przeszczepienie wątroby, podczas gdy wtórna hiperoksaluria często może być kontrolowana poprzez modyfikację diety, leczenie chorób podstawowych lub suplementację¹⁰. Rokowanie zależy w dużej mierze od typu hiperoksalurii, czasu rozpoznania i wczesnego wdrożenia odpowiedniego leczenia¹⁰.