Epidemiologia raka dna jamy ustnej – dane statystyczne i trendy zachorowalności

Rak dna jamy ustnej stanowi istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie, charakteryzując się specyficznymi wzorcami epidemiologicznymi i znaczącą zmiennością geograficzną. Jest to drugi najczęstszy nowotwór wewnątrzustny po raku języka, stanowiąc około 16,5% wszystkich przypadków nowotworów jamy ustnej w Stanach Zjednoczonych¹. Choroba ta wykazuje wyraźne preferencje demograficzne, dotykając przede wszystkim starszych mężczyzn, szczególnie tych z historią palenia tytoniu i nadużywania alkoholu.

Globalne rozmiary problemu

Według najnowszych danych Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC), na świecie rocznie diagnozuje się około 377 713 nowych przypadków nowotworów warg i jamy ustnej, co przekłada się na standaryzowany wskaźnik zachorowalności wynoszący 4,0 na 100 000 mieszkańców²³. Jednocześnie notuje się 177 757 zgonów rocznie z powodu tych nowotworów, co oznacza standaryzowany wskaźnik śmiertelności na poziomie 2,0 na 100 000 mieszkańców³.

Rak dna jamy ustnej stanowi część szerszej grupy nowotworów jamy ustnej i gardła, które w 2020 roku w Stanach Zjednoczonych odpowiadały za 45 703 nowe przypadki zachorowań i 10 835 zgonów⁴. Szacuje się, że w 2025 roku w USA zostanie zdiagnozowanych około 59 660 nowych przypadków nowotworów jamy ustnej i gardła, a 12 770 osób umrze z powodu tych chorób⁵.

Charakterystyka demograficzna

Rak dna jamy ustnej wykazuje wyraźne preferencje płciowe, występując znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet. Ogólnie nowotwory jamy ustnej i gardła są ponad dwukrotnie częstsze u mężczyzn, przy czym ryzyko wystąpienia w ciągu całego życia wynosi około 1 na 59 dla mężczyzn i 1 na 139 dla kobiet⁶. W kontekście raka dna jamy ustnej, mężczyźni są szczególnie narażeni, zwłaszcza ci w starszym wieku, palący tytoń i nadużywający alkoholu⁷.

Wiek stanowi istotny czynnik ryzyka. Średni wiek w momencie diagnozy nowotworów jamy ustnej i gardła wynosi 64 lata, przy czym tylko około 20% pacjentów otrzymuje diagnozę przed 55. rokiem życia⁸. W Wielkiej Brytanii 80% przypadków nowotworów jamy ustnej występuje u osób w wieku 55 lat i starszych⁹.

Różnice geograficzne i etniczne

Występowanie raka dna jamy ustnej wykazuje znaczące różnice geograficzne na świecie. Najwyższe wskaźniki zachorowalności notuje się w krajach rozwijających się, gdzie trzy czwarte wszystkich przypadków nowotworów jamy ustnej ma miejsce¹⁰. W Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, szczególnie w Indiach, nowotwory jamy ustnej stanowią jeden z najczęstszych typów nowotworów¹¹.

W Indiach rocznie diagnozuje się około 77 000 nowych przypadków raka jamy ustnej, co skutkuje około 52 000 zgonów rocznie¹². Szczególnie alarmujące jest to, że w niektórych regionach Indii rak dna jamy ustnej może stanowić nawet 50% wszystkich nowotworów jamy ustnej¹³.

W krajach rozwiniętych sytuacja wygląda nieco inaczej. W Stanach Zjednoczonych nowotwory jamy ustnej stanowią jedenasty najczęstszy nowotwór u mężczyzn i szesnasty u kobiet¹⁴. Europa zajmuje drugie miejsce po Azji Południowo-Wschodniej pod względem standaryzowanego wskaźnika zachorowalności na nowotwory jamy ustnej i gardła¹⁵.

Trendy czasowe zachorowalności

Analiza trendów czasowych pokazuje złożony obraz zmian w epidemiologii nowotworów jamy ustnej. W Stanach Zjednoczonych od połowy lat 2000. wskaźniki zachorowalności rosną o około 1% rocznie, głównie z powodu wzrostu liczby nowotworów związanych z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV)⁶. Jednocześnie wskaźnik śmiertelności wzrasta o 0,7% rocznie od 2009 do 2022 roku, po dziesięcioleciach spadku⁶.

Interesującym zjawiskiem jest różnicowanie się trendów w zależności od lokalizacji nowotworu. Podczas gdy ogólnie wskaźniki zachorowalności na nowotwory jamy ustnej i gardła rosną, dla specyficznych lokalizacji, w tym dna jamy ustnej, obserwuje się spadek. W latach 2007-2016 w USA odnotowano zmniejszenie zachorowalności na raka warg, dna jamy ustnej, podniebienia miękkiego i języczka¹⁶.

Czynniki wpływające na epidemiologię

Wzorce epidemiologiczne raka dna jamy ustnej są ściśle związane z ekspozycją na główne czynniki ryzyka. Używanie tytoniu we wszystkich formach oraz nadmierne spożywanie alkoholu pozostają najważniejszymi czynnikami ryzyka⁴¹⁷. Kombinacja obu tych czynników zwiększa ryzyko wystąpienia nowotworu jamy ustnej nawet 40-krotnie¹⁸.

Rosnące znaczenie ma również zakażenie wirusem HPV, szczególnie typem 16, które jest odpowiedzialne za zwiększającą się liczbę przypadków nowotworów gardła, choć w mniejszym stopniu dotyczy to nowotworów jamy ustnej, w tym dna jamy ustnej¹⁹. Zmiany w zachowaniach seksualnych młodych dorosłych w ostatnich dziesięcioleciach przyczyniają się do rozprzestrzeniania HPV i jego onkogennych wariantów²⁰.

Znaczenie wczesnego wykrywania

Epidemiologia raka dna jamy ustnej jest ściśle związana ze stadium choroby w momencie diagnozy. Niestety, większość przypadków jest wykrywana w zaawansowanych stadiach, co znacząco wpływa na rokowanie. Według danych z różnych krajów, od 50% do dwóch trzecich przypadków nowotworów jamy ustnej diagnozuje się w stadium III lub IV²¹²². Dla raka dna jamy ustnej najczęstszym stadium w momencie diagnozy jest stadium IVA, które występuje u 40% pacjentów²³.

Wczesne wykrycie ma kluczowe znaczenie dla poprawy wyników leczenia. Pięcioletnie wskaźniki przeżycia dla raka dna jamy ustnej wynoszą 73% dla stadium miejscowego, 42% dla stadium regionalnego i tylko 23% dla stadium rozsianego²⁴. Te dane podkreślają konieczność implementacji skutecznych programów skriningu, szczególnie w populacjach wysokiego ryzyka Zobacz więcej: Programy skriningu i wczesne wykrywanie raka dna jamy ustnej.