Radioterapia w leczeniu nowotworów oka – metody i zastosowanie

Radioterapia stanowi podstawową metodę leczenia nowotworów oka, wykorzystywaną u większości pacjentów z tym rodzajem schorzeń¹². Metoda ta wykorzystuje wysokoenergetyczne promienie rentgenowskie lub cząstki do niszczenia komórek nowotworowych, jednocześnie minimalizując uszkodzenia zdrowych tkanek oka. Radioterapia może pomóc w zachowaniu wzroku i jest stosowana częściej niż chirurgia w leczeniu nowotworów oka¹.

Wybór konkretnej techniki radioterapii zależy od wielu czynników, w tym typu nowotworu, jego wielkości, lokalizacji oraz stanu ogólnego pacjenta. Zespół medyczny uwzględnia również potrzeby indywidualne pacjenta, aby zaplanować rodzaj i ilość promieniowania oraz sposób jego podania¹.

Brachyterapia – radioterapia kontaktowa

Brachyterapia, znana również jako terapia płytkami naściennymi, jest najczęściej stosowaną formą radioterapii w leczeniu czerniaka oka²³. Metoda ta polega na umieszczeniu małej, radioaktywnej płytki bezpośrednio na powierzchni oka, w miejscu odpowiadającym lokalizacji guza wewnątrz oka.

Procedura brachyterapii rozpoczyna się od chirurgicznego umieszczenia płytki na oku pacjenta⁴. Płytka, która wygląda jak nakrętka od butelki, zawiera kilka radioaktywnych ziaren i jest utrzymywana na miejscu za pomocą tymczasowych szwów. Płytka pozostaje na oku przez kilka dni, a następnie jest usuwana w drugim, krótkim zabiegu chirurgicznym.

Skuteczność brachyterapii w leczeniu małych i średnich guzów jest bardzo wysoka – leczy około 9 na 10 takich nowotworów². Co więcej, może zachować wzrok u niektórych pacjentów, w zależności od lokalizacji czerniaka w oku. Badania wykazały, że brachyterapia osiąga 95-98% skuteczności w uzyskaniu lokalnej kontroli czerniaka naczyniówki⁵.

Materiał radioaktywny używany w brachyterapii to najczęściej jod-125 lub pallad-103, które emitują promieniowanie o odpowiedniej energii i czasie połowicznego rozpadu⁶. Płytka jest wykonana ze złota, które służy jako osłona chroniąca zdrowe tkanki przed promieniowaniem⁷.

Terapia protonowa

Terapia protonowa wykorzystuje maszynę do skupienia wiązki promieniowania na guzie, używając protonów zamiast tradycyjnych promieni rentgenowskich². W przypadku czerniaka oka terapia protonowa może być lepszą opcją niż brachyterapia, jeśli guz nie może być całkowicie pokryty płytką ze względu na swoją wielkość, kształt lub lokalizację.

Terapia protonowa jest obecnie uważana za złoty standard w leczeniu czerniaka oka⁸⁹. Dostarcza potężne dawki promieniowania do guza, jednocześnie oszczędzając otaczające zdrowe tkanki oka. Leczenie jest również skuteczne w kontrolowaniu wzrostu guza i zachowaniu naturalnego oka pacjenta.

Badania wykazują, że długoterminowe wskaźniki przeżycia pacjentów leczonych protonami są równie dobre jak u pacjentów, którym usunięto oko lub zastosowano brachyterapię, przy mniejszym wpływie na zdrowe tkanki⁸¹⁰. Dodatkowo większość pacjentów w tych badaniach zachowała użyteczny wzrok w leczonym oku.

Leczenie protonami jest zazwyczaj przeprowadzane raz dziennie przez okres czterech dni⁹. Leczenie jest bezbolesne i trwa około dwóch do trzech minut. Protony mogą być kontrolowane z większą precyzją niż promienie rentgenowskie i dostosowują się do kształtu guza, co oznacza, że więcej energii trafia w nowotwór, a mniej promieniowania dociera do otaczających tkanek¹¹.

Zewnętrzna radioterapia wiązką

Zewnętrzna radioterapia wiązką wykorzystuje maszynę do kierowania promieni promieniowania przez skórę do guza i części otaczającej go tkanki³. Ta metoda może być stosowana w pewnych sytuacjach, chociaż nie jest używana tak często jak brachyterapia czy terapia protonowa jako początkowe leczenie czerniaka oka.

Tradycyjna zewnętrzna radioterapia wiązką wykorzystująca szersze wiązki promieni rentgenowskich (fotonów) może być stosowana w niektórych sytuacjach¹². Metoda ta jest skuteczna w przypadku niektórych form chłoniaków oka oraz przerzutów do oka¹³.

Stereotaktyczna radioterapia to inny rodzaj zewnętrznej radioterapii wiązką, który wykorzystuje wiele małych wiązek promieniowania do precyzyjnego targetowania guza³¹⁴. Dostarcza wysokie dawki radioterapii do bardzo precyzyjnych obszarów oka, co zmniejsza ryzyko działań niepożądanych.

Wskazania do różnych metod radioterapii

Radioterapia jest podawana z różnych powodów w leczeniu nowotworów oka. Może być stosowana do niszczenia komórek nowotworowych w oku, zmniejszania wielkości guza przed innymi zabiegami, takimi jak chirurgia, niszczenia komórek nowotworowych pozostałych po chirurgii lub chemioterapii w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby, oraz łagodzenia bólu lub kontroli objawów zaawansowanego nowotworu oka¹.

Wybór konkretnej metody radioterapii zależy od charakterystyki guza. Brachyterapia jest najlepsza dla małych do średnich guzów w obszarze, który można łatwo osiągnąć w celu przymocowania płytki¹⁴. Terapia protonowa jest preferowana, gdy czerniak nie może być w pełni leczony brachyterapią ze względu na jego wielkość lub położenie¹⁵.

Stereotaktyczna radioterapia jest dostępna tylko w kilku szpitalach onkologicznych i jest stosowana do leczenia czerniaka naczyniówki i spojówki, zwykle gdy czerniak nie może być w pełni leczony brachyterapią¹⁵. Dostarcza wysokie dawki radioterapii do bardzo precyzyjnych obszarów oka, zmniejszając ryzyko działań niepożądanych.

Działania niepożądane radioterapii

Głównym problemem związanym z radioterapią jest uszkodzenie części oka¹². Działania niepożądane zależą od rodzaju radioterapii i lokalizacji guza w oku³¹⁵. Mogą obejmować zmiany wzroku, pogorszenie widzenia lub utratę wzroku w leczonym oku.

Czasami leczenie może skutkować częściową lub całkowitą utratą wzroku lub innymi problemami, które mogą nie wystąpić od razu i mogą pogorszyć się z czasem¹². Możliwe długoterminowe lub późne działania niepożądane obejmują zaćmę (zmętnienie soczewki oka) z powodu uszkodzenia soczewki, trwałe zmiany wzroku z powodu uszkodzenia niektórych obszarów oka oraz ból w oku¹⁵.

Kiedy promieniowanie jest skierowane tylko na dotknięte oko, prawdopodobnie nie wpłynie na wzrok w drugim oku ani nie spowoduje innych działań niepożądanych czasami związanych z radioterapią, takich jak wypadanie włosów czy nudności¹². Działania niepożądane mogą trwać do kilku tygodni po leczeniu, a niektóre mogą się nie poprawić lub mogą rozwinąć się miesiące lub lata po leczeniu¹⁵.

Monitorowanie po radioterapii

Po brachyterapii pacjenci wymagają regularnych wizyt kontrolnych przez 5 do 10 lat¹⁶. Te wizyty pomagają upewnić się, że leczenie działa w celu zmniejszenia guza oraz sprawdzić działania niepożądane promieniowania, w tym utratę wzroku (retinopatia lub makulopatia popromienną).

Regularne monitorowanie jest niezbędne, ponieważ niektóre działania niepożądane radioterapii mogą pojawić się dopiero po latach od zakończenia leczenia. Wczesne wykrycie i leczenie takich powikłań może znacznie poprawić jakość życia pacjenta i zachować funkcję wzroku na jak najdłużej.