Zaburzenia hormonalne w patogenezie zaburzeń odżywiania

Zaburzenia hormonalne stanowią kluczowy element patogenezy zaburzeń odżywiania, będąc zarówno konsekwencją niedożywienia, jak i czynnikiem podtrzymującym chorobę. Endokrynologiczne nieprawidłowości obserwowane w anoreksji i bulimii są powszechne i dotykają praktycznie wszystkich głównych osi hormonalnych organizmu¹.

Dysfunkcje osi podwzgórze-przysadka-gonady

Anoreksja powikłana jest zaburzeniem regulacji osi podwzgórze-przysadka, powodującym podwzgórzowy brak miesiączki (amenorrhea)². U większości kobiet występuje amenorrhea związana z niskimi poziomami estrogenów spowodowanymi powrotem do stanu przedpokwitaniowego w osi podwzgórze-przysadka¹, podczas gdy większość mężczyzn ma niski poziom testosteronu¹.

Etiologia dysfunkcji menstruacyjnej w tej populacji jest związana z osią podwzgórze-przysadka-jajniki³. U pacjentki z anoreksją wyczerpanie energii i masy tłuszczowej w połączeniu z niskimi poziomami leptyny i insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 wpływa na pulsacyjność hormonu luteinizującego³. Młode kobiety i nastolatki z zaburzeniami odżywiania i amenorrhea mogą mieć wczesną lub przedpokwitaniową pulsacyjność hormonu luteinizującego, co skutkuje hipogonadotropowym hipogonadyzmem³.

Zaburzenia osi podwzgórze-przysadka-nadnercza

Anoreksja charakteryzuje się także zaburzeniem regulacji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, prowadzącym do hiperkortyzolemii i oporności na hormon wzrostu². Przewlekłe ograniczanie pokarmu jako stres fizyczny aktywuje fizjologiczne mechanizmy adaptacyjne, takie jak hiperkortyzolemię (wraz z CRH i ACTH), które normalizują się po odzyskaniu masy ciała⁴.

Zwiększone wydzielanie kortyzolu jest charakterystyczne dla anoreksji i reprezentuje adaptacyjną odpowiedź organizmu na przewlekły stres głodzenia¹. Ta hiperkortyzolemija może mieć wielorakie konsekwencje metaboliczne i może przyczyniać się do utraty masy mięśniowej oraz zaburzeń nastroju obserwowanych u pacjentów.

Nieprawidłowości hormonów tarczycy

Nieprawidłowości endokrynologiczne obejmują nieco zmniejszone poziomy tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3)¹. Te zmiany w hormonach tarczycy są adaptacyjną odpowiedzią na niedożywienie i mają na celu oszczędzanie energii w warunkach ograniczonej dostępności składników odżywczych.

Obniżone poziomy hormonów tarczycy przyczyniają się do spowolnienia metabolizmu, co może wyjaśniać niektóre objawy fizyczne obserwowane u pacjentów z anoreksją, takie jak bradykardia, hipotermia i spowolniona motoryka przewodu pokarmowego. Te zmiany hormonalne reprezentują mechanizm przetrwania, ale mogą także przyczyniać się do utrzymania choroby.

Zaburzenia neuroendokrynnej regulacji apetytu

Neuroendokrynna dysregulacja, czyli zmieniona sygnalizacja peptydów ułatwiających komunikację między jelitami, mózgiem i tkanką tłuszczową, takich jak grelina, leptyna, neuropeptyd Y i oreksyna, może przyczyniać się do patogenezy anoreksji poprzez zakłócenie regulacji głodu i sytości⁵.

Fizjologiczna reakcja podwzgórza na głodzenie obejmuje zwiększoną ekspresję hormonów oreksygennych – neuropeptydu Y (NPY) i białka związanego z agouti (AgRP)⁴. Jednak reakcja podwzgórza w anoreksji wydaje się być tylko częściowo prawidłowa, a większość wahań neuropeptydów jest uważana za adaptację mającą na celu utrzymanie zdrowej masy ciała, ale bezskutecznie⁴.

Wpływ na układ kostny i metabolizm wapnia

Dokładny mechanizm nieprawidłowej mineralizacji kości u pacjentów z zaburzeniami odżywiania jest prawdopodobnie wieloczynnikowy i związany nie tylko z brakiem równowagi energetycznej, ale także z niedoborami witaminy D i wapnia, hipogonadyzmem, zmniejszonym insulinopodobnym czynnikiem wzrostu 1, podwyższonymi glikokortykoidami, podwyższonymi markerami zapalnymi i zmniejszoną masą mięśni szkieletowych⁶.

Zakres, w jakim wpływa na gęstość kości, jest najprawdopodobniej determinowany przez czas i czas trwania zaburzenia odżywiania⁶. Skutek może być jeszcze bardziej znaczący u nastolatków, ponieważ tracą oni masę kostną w czasie, który jest krytyczny dla normalnego wzrostu kości⁶.

Hormonalne różnice między typami zaburzeń odżywiania

Pacjentki z bulimią również doświadczają zaburzeń menstruacyjnych⁶, chociaż mechanizmy mogą się różnić od tych obserwowanych w anoreksji restrykcyjnej. W bulimii zaburzenia hormonalne mogą być związane z cyklami objadania się i wymiotów, które prowadzą do wahań metabolicznych i elektrolitowych.

Z wyjątkiem niskiego poziomu sodu we krwi, czyli hiponatremii, restrykcyjne zaburzenia odżywiania, takie jak anoreksja o typie restrykcyjnym, generalnie nie są związane z nieprawidłowościami elektrolitowymi ani odwodnieniem⁷. To sugeruje, że różne podtypy zaburzeń odżywiania mogą mieć odmienne profile hormonalne i metaboliczne.

Mechanizmy kompensacyjne i adaptacyjne

Wiele obserwowanych zmian hormonalnych reprezentuje mechanizmy kompensacyjne organizmu próbującego przystosować się do warunków niedożywienia. Jednak te adaptacyjne zmiany mogą paradoksalnie przyczyniać się do utrzymania choroby poprzez wzmocnienie zachowań restrykcyjnych lub innych patologicznych wzorców żywieniowych.

Hipogonadyzm i związane z nim obniżenie libido może być interpretowane przez pacjentów jako pozytywny efekt, szczególnie u tych, którzy mają trudności z seksualnością lub obrazem ciała. Podobnie, amenorrhea może być postrzegana jako wygodna, co może zmniejszać motywację do leczenia.

Konsekwencje długoterminowe zaburzeń hormonalnych

Przywrócenie masy ciała jest głównym celem terapii, szczególnie w anoreksji, i jest niezbędne dla wznowienia miesiączki i poprawy gęstości mineralnej kości⁶. Duży przegląd systematyczny znalazł dziewięć wysokiej jakości badań, które wykazały poprawę gęstości mineralnej kości na podstawie DXA wraz z przyrostem masy ciała lub przywróceniem masy ciała u pacjentów z anoreksją⁸.

Jednak niektóre dowody sugerują, że przyrost masy ciała bez przywrócenia miesiączki nie poprawia gęstości mineralnej kości⁸. Co więcej, nawet u pacjentów, których miesiączka została przywrócona, ich poziomy gęstości mineralnej kości mogą nie powrócić całkowicie do normalnych poziomów⁸. To podkreśla potencjalnie trwałe konsekwencje zaburzeń hormonalnych związanych z zaburzeniami odżywiania.

Implikacje terapeutyczne

Zgodnie z American Academy of Pediatrics i Society for Adolescent Health and Medicine, American College of Obstetricians and Gynecologists nie zaleca stosowania kombinowanych doustnych środków antykoncepcyjnych wyłącznie do leczenia amenorrhea związanej z zaburzeniami odżywiania⁸. Badania dotyczące kombinowanych środków antykoncepcyjnych nie przyniosły poprawy gęstości mineralnej kości u pacjentów z anoreksją⁸.

Najlepsza terapia dla amenorrhea i gęstości mineralnej kości, poza przywróceniem masy ciała, jest nieznana⁸. Potrzeba więcej badań, aby określić najlepsze praktyki, w tym zarządzanie niską gęstością mineralną kości, nieregularnościami menstruacyjnymi i zapobieganiem ciąży³.