Nierówności społeczne w występowaniu próchnicy zębów

Próchnica zębów stanowi jeden z najlepszych przykładów nierówności zdrowotnych w społeczeństwie. Choroba ta w sposób nieproporcjonalny dotyka osoby ubogie i społecznie upośledzone członków społeczeństwa¹². Te dysproporcje są widoczne we wszystkich grupach wiekowych i utrzymują się pomimo ogólnej poprawy stanu zdrowia jamy ustnej w ostatnich dziesięcioleciach.

Nierówności ekonomiczne w dostępie do opieki stomatologicznej

Status ekonomiczny rodziny ma fundamentalny wpływ na ryzyko rozwoju próchnicy u dzieci. Choroba zębow dotyka dzieci z ubogich rodzin pięć razy częściej niż dzieci z rodzin o wyższych dochodach³. W Stanach Zjednoczonych dzieci pochodzące z rodzin żyjących na poziomie lub poniżej progu ubóstwa są w sposób nieproporcjonalny narażone na wysokie ryzyko nieleczonej próchnicy⁴.

Dane z różnych stanów amerykańskich potwierdzają te tendencje. W Minnesotcie uczniowie zapisani do szkół publicznych o wysokim wskaźniku uprawnienia do darmowych i zniżkowych obiadów (gospodarstwa domowe o niższych dochodach) byli 1,6 raza bardziej narażeni na doświadczenie próchnicy w porównaniu do uczniów z trzecich klas w szkołach publicznych o niskim wskaźniku uprawnienia do takich obiadów (gospodarstwa domowe o wyższych dochodach)⁵⁶.

Różnice etniczne i rasowe

Nierówności w występowaniu próchnicy są szczególnie widoczne wśród różnych grup etnicznych i rasowych. W Stanach Zjednoczonych najwyższa częstość występowania próchnicy obserwowana jest wśród młodzieży pochodzenia latynoskiego, która osiąga 57,1%, w porównaniu do 48,1% wśród młodzieży afroamerykańskiej, 44,6% wśród nie-Azjatów i 40,4% wśród białej młodzieży nie-latynoskiego pochodzenia⁷⁸.

W Minnesotcie uczniowie pochodzenia latynoskiego w trzecich klasach szkół publicznych byli 1,4 raza bardziej narażeni na doświadczenie próchnicy w porównaniu do białych uczniów nie-latynoskiego pochodzenia (66 procent w porównaniu do 47 procent)⁹. Grupy afroamerykańskie i meksykańsko-amerykańskie oraz osoby o niższych dochodach i mniejszym wykształceniu miały więcej nieleczonej próchnicy w porównaniu do swoich odpowiedników¹⁰.

W Anglii częstość występowania doświadczenia próchnicy zębnej u 5-latków różniła się znacznie w zależności od grupy etnicznej i była znacząco wyższa w „innej grupie etnicznej” (44,8%) i w grupie „azjatyckiej lub brytyjsko-azjatyckiej” (37,7%) niż w innych grupach¹¹.

Różnice geograficzne – obszary miejskie vs wiejskie

Miejsce zamieszkania również wpływa na ryzyko rozwoju próchnicy. Uczniowie trzecich klas zapisani do wiejskich szkół publicznych byli 1,3 raza bardziej narażeni na doświadczenie próchnicy w porównaniu do uczniów trzecich klas zapisanych do miejskich szkół publicznych (56 procent w porównaniu do 44 procent)⁹.

Badania z Etiopii pokazały odwrotną tendencję, gdzie pacjenci mieszkający w miastach mieli 1,78 raza większe szanse na rozwój próchnicy niż ci mieszkający na obszarach wiejskich¹². Te różnice mogą wynikać z odmiennych wzorców żywieniowych, dostępu do słodkich produktów oraz różnic w praktykach higieny jamy ustnej między obszarami miejskimi a wiejskimi w różnych krajach.

Nierówności w dostępie do opieki stomatologicznej

Osoby bez ubezpieczenia stomatologicznego mają więcej nieleczonej próchnicy i były dwa razy bardziej narażone na niemożność dostępu do potrzebnego leczenia stomatologicznego w ciągu ostatniego roku³. Mniejszości etniczne mają wyższą częstość występowania doświadczenia próchnicy i nieleczonej próchnicy oraz niższy wskaźnik nakładania lakierów uszczelniających³.

W Nowym Jorku około 94% dzieci uprawnionych do Medicaid poniżej 3 roku życia i 62% tych w wieku między 3 a 5 lat nie otrzymało żadnej opieki stomatologicznej w 2009 roku¹³. Wiele dzieci i dorosłych uprawnionych do Medicaid nie może uzyskać dostępu do potrzebnej opieki i leczenia¹⁴.

Szczególne wyzwania w określonych regionach

Niektóre regiony borykają się z szczególnie wysokimi wskaźnikami próchnicy. W Kentucky wskaźniki próchnicy zębnej u dzieci w wieku 2-5 lat są znacząco wyższe od średniej krajowej i były porównywalne z grupą najwyższego ryzyka w USA, którą są dzieci żyjące na poziomie lub poniżej 100% progu ubóstwa¹⁵¹⁶. Wyższe wskaźniki próchnicy znaleziono u dzieci uczęszczających do wiejskich placówek Head Start i czarnoskórych dzieci w ubogich kodach pocztowych w Jefferson County¹⁵.

W Blackpool w Anglii stan zdrowia jamy ustnej dzieci pozostaje niepokojący, z wysokimi poziomami próchnicy zębnej. 32,1% 5-latków w Blackpool było dotkniętych wizualnie oczywistą próchnicą zębną w 2023/24, co było znacząco wyższe od średniej angielskiej wynoszącej 22,4%¹⁷. Wskaźnik ekstrakcji zębów z powodu próchnicy w Blackpool wynosił 1856,9 na 100 000, co było ponad 3 razy wyższe od średniej angielskiej wynoszącej 527,5¹⁷.

Czynniki przyczyniające się do nierówności

Liczne, wzajemnie powiązane czynniki demograficzne, geograficzne i społeczne wpływają na wskaźniki próchnicy zębnej wśród badanych dzieci¹⁵. Rasa, pochodzenie etniczne i mniejsze zasoby ekonomiczne zwiększają ryzyko próchnicy zębnej¹⁵.

Wśród najważniejszych czynników przyczyniających się do nierówności w zdrowiu jamy ustnej wymienia się: ograniczony dostęp do opieki stomatologicznej, bariery ekonomiczne, różnice w poziomie edukacji zdrowotnej, odmienne nawyki żywieniowe oraz różnice w dostępie do fluoru. Te czynniki często nakładają się na siebie, tworząc złożony obraz nierówności zdrowotnych.

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Nierówności w występowaniu próchnicy mają szerokie implikacje dla zdrowia publicznego. Zgodnie z raportem Chirurga Generalnego, dzieci z chorobami jamy ustnej tracą ponad 51 milionów godzin szkolnych każdego roku¹⁴. Te nieobecności mogą wpływać na osiągnięcia edukacyjne i przyszłe możliwości życiowe dzieci.

Istnieje znacząca niezaspokojona potrzeba opieki zdrowotnej w amerykańskiej populacji dorosłych w zakresie zapobiegania i leczenia nieleczonej próchnicy, a wysiłki zdrowia publicznego powinny szczególnie dążyć do rozwiązania problemu choroby w tych podgrupach, które są w sposób nieproporcjonalny narażone na wysokie ryzyko⁴.