Specyficzne objawy różnych typów zaburzeń lękowych u dzieci

Zaburzenia lękowe u dzieci nie stanowią jednorodnej grupy problemów. Każdy typ zaburzenia charakteryzuje się specyficznymi objawami i wzorcami zachowań¹. Dzieci często mogą doświadczać objawów więcej niż jednego typu zaburzenia lękowego jednocześnie²³, co może komplikować diagnozę i leczenie.

Zrozumienie specyficznych objawów poszczególnych zaburzeń lękowych jest kluczowe dla właściwej diagnozy i doboru odpowiedniej terapii. Każde zaburzenie wymaga nieco innego podejścia terapeutycznego, dostosowanego do charakterystycznych dla niego symptomów i mechanizmów³.

Zaburzenie lęku separacyjnego

Zaburzenie lęku separacyjnego charakteryzuje się nadmiernym i nieadekwatnym do wieku dziecka strachem przed oddzieleniem od rodziców lub głównych opiekunów⁴. Aby zdiagnozować to zaburzenie, objawy muszą utrzymywać się przez co najmniej cztery tygodnie⁵⁶.

Charakterystyczne objawy obejmują stałe myśli i intensywne obawy o bezpieczeństwo rodziców i opiekunów⁷, odmowę pójścia do szkoły lub oddzielenia się od rodziców/opiekunów⁷, oraz częste bóle brzucha i inne dolegliwości fizyczne, szczególnie w niedzielne wieczory i poniedziałkowe poranki⁷.

Dzieci z tym zaburzeniem wykazują również nadmierne obawy o spanie poza domem, nadmierną przywiązaność, panikę lub napady złości w momentach separacji od rodziców, oraz problemy ze snem lub koszmary⁷. Mogą także wyrażać nadmierne zmartwienie o bezpieczeństwo członków rodziny oraz o to, czy coś złego nie stanie się członkowi rodziny, jeśli nie będą z nim⁸.

Fizyczne objawy tego zaburzenia mogą obejmować odmowę spania w pojedynkę, powtarzające się koszmary o tematyce separacyjnej, nadmierne martwienie się, gdy są oddzieleni od domu lub rodziny, oraz nadmierne obawy o bezpieczeństwo członka rodziny⁶. Charakterystyczne są także odmowa pójścia do szkoły, uczucie strachu i niechęć do pozostawania samemu, częste bóle brzucha, głowy lub inne dolegliwości fizyczne⁶.

Uogólnione zaburzenie lękowe

Uogólnione zaburzenie lękowe u dzieci charakteryzuje się wieloma i rozproszonymi zmartwieniami, które nasilają się pod wpływem stresu¹¹. Dzieci z tym zaburzeniem mogą źle spać, nadmiernie się pocić, czuć się wyczerpane oraz skarżyć się na dyskomfort fizyczny, taki jak bóle brzucha, bóle mięśni czy bóle głowy¹¹.

Główne objawy obejmują niepokój, uczucie bycia „na krawędzi” lub w napięciu¹²¹³, uczucie zmęczenia przez większość czasu¹³, problemy z koncentracją¹³, uczucia gniewu¹³, oraz problemy ze snem¹³. Aby zdiagnozować uogólnione zaburzenie lękowe, dzieci muszą doświadczać objawów przez większość dni przez co najmniej sześć miesięcy¹³.

Dzieci i nastolatki z tym zaburzeniem często martwią się o wiele rzeczy, takich jak przyszłe wydarzenia, przeszłe zachowania, akceptacja społeczna, sprawy rodzinne, ich osobiste zdolności i/lub wyniki w szkole¹⁴. W przeciwieństwie do dorosłych, dzieci i nastolatki często nie zdają sobie sprawy, że ich lęk jest bardziej intensywny niż uzasadnia to sytuacja¹⁵¹⁶.

Charakterystyczne jest również to, że dzieci i nastolatki z uogólnionym zaburzeniem lękowym często potrzebują dużo uspokojenia ze strony dorosłych w ich życiu¹⁵¹⁶. Mogą być nadmiernie samokrytyczne i unikać aktywności, w których czują, że mogą nie być w stanie wykonać idealnie¹⁷.

Lęk społeczny i fobia społeczna

Lęk społeczny, znany również jako fobia społeczna, charakteryzuje się nadmiernym strachem przed odrzuceniem, upokorzeniem lub zawstydzeniem przed innymi¹⁸. Dzieci i nastolatki z lękiem społecznym martwią się o szeroką gamę sytuacji, takich jak przemawianie przed grupą, uczestnictwo w zajęciach, rozmowa z dorosłymi lub rówieśnikami, rozpoczynanie lub dołączanie do rozmów, czy jedzenie publicznie¹⁸.

Objawy lęku społecznego u dzieci obejmują strach przed spotkaniem lub rozmową z ludźmi, unikanie sytuacji społecznych oraz posiadanie niewielkiej liczby przyjaciół poza rodziną¹⁹. Dzieci mogą także doświadczać fizycznych objawów w sytuacjach społecznych, takich jak drżenie, pocenie się lub problemy z oddychaniem¹².

U młodszych dzieci lęk społeczny może objawiać się napadami złości i płaczem w sytuacjach społecznych¹², podczas gdy starsze dzieci mogą wyrażać strach przed tym, że inni zauważą ich lęk i będą ich za to osądzać¹². Aby dziecko zostało zdiagnozowane z lękiem społecznym, jego zmartwienie musi być tak ekstremalne, że zakłóca codzienne życie¹².

Dziecko z lękiem społecznym może doświadczać intensywnego strachu przed jedną lub więcej sytuacji społecznych lub występów z innymi w tej samej grupie wiekowej, takich jak występ w szkolnym przedstawieniu czy wygłaszanie przemówienia przed klasą⁸. Charakterystyczne jest również bardzo nieśmiałe zachowanie w stosunku do nieznanych osób i niechęć do interakcji z ludźmi²⁰.

Specyficzne fobie

Specyficzne fobie charakteryzują się intensywnym, irracjonalnym strachem przed konkretnym obiektem lub sytuacją¹⁸. Objawy fobii obejmują ekstremalny strach przed konkretną rzeczą lub sytuacją (np. psy, owady lub igły), przy czym strach powoduje znaczny niepokój i zakłóca zwykłe aktywności⁷.

Charakterystyczne jest to, że strach jest nadmierny i nieproporcjonalny do rzeczywistego niebezpieczeństwa¹⁸. Fobie zakłócają życie dzieci, gdy wychodzą poza swoją drogę, aby uniknąć rzeczy, których się boją¹³. Najczęste obiekty lub sytuacje, których boją się dzieci, to zwierzęta, owady, krew, wysokości czy otwarte przestrzenie²¹.

Specyficzne fobie definiuje się jako nadmierny strach przed określonymi obiektami lub sytuacjami, które wywołują natychmiastową reakcję lękową po ekspozycji, powodując znaczny niepokój i/lub zaburzenia funkcjonowania, na przykład z powodu unikania²². Dzieci mogą rozwijać fobie związane z rzeczywistymi lub wyimaginowanymi wyzwalaczami²³.

Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne (OCD)

Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne u dzieci charakteryzuje się obsesyjnymi, niechcianymi myślami połączonymi z kompulsywnymi zachowaniami, które zakłócają i interferują z codziennymi aktywnościami i relacjami²¹. Dzieci z OCD mają nieracjonalne myśli, obawy lub zmartwienia, które próbują opanować wykonując rytuały aktywności w celu zmniejszenia lęku¹⁴.

Wśród dzieci i nastolatków z OCD powszechne obsesje obejmują strach przed brudem, zarazkami lub skażeniem, potrzebę symetrii, porządku i precyzji, obsesje religijne, szczęśliwe i nieszczęśliwe liczby, myśli seksualne lub agresywne, strach przed chorobą lub krzywdą dla siebie lub rodziny, oraz natrętne dźwięki lub słowa²⁴.

Kompulsywne rytuały, które są również powszechne wśród dzieci i nastolatków z OCD, obejmują rytuały pielęgnacyjne, w tym mycie rąk, prysznic i mycie zębów, rytuały powtarzania, w tym wchodzenie i wychodzenie przez drzwi, potrzeba poruszania się przez przestrzenie w specjalny sposób, lub ponowne czytanie, wymazywanie i przepisywanie²⁴. Charakterystyczne są także rytuały sprawdzania, aby upewnić się, że urządzenie jest wyłączone lub drzwi są zamknięte, oraz wielokrotne sprawdzanie pracy domowej²⁴.

Zaburzenie paniki

Dzieci z zaburzeniem paniki mają częste, nieoczekiwane ataki paniki¹³. Ataki paniki powodują fizyczne uczucia, które mogą sprawić, że dzieci myślą, że umierają lub mają atak serca¹³. Dziecko z częstymi atakami paniki może mieć zaburzenie paniki, które jest nieprzewidywalne i nieoczekiwane, powodując uczucie wielkiego strachu lub dyskomfortu⁸.

Dzieci są diagnozowane z zaburzeniem paniki, gdy doświadczają co najmniej jednego ataku paniki i wykazują inne oznaki, w tym stały strach przed kolejnymi atakami paniki oraz dużą zmianę w normalnym zachowaniu po atakach paniki, taką jak unikanie miejsc, które przypominają im o ataku¹³.

Charakterystyczne objawy mogą obejmować trudności z oddychaniem, przyspieszony puls, pocenie się, potrzebę ucieczki, poczucie niebezpieczeństwa lub zagłady oraz ból w klatce piersiowej²⁵. Ważne jest to, że chociaż silny lęk może skutkować atakiem paniki, dziecko z zaburzeniem paniki często ma objawy paniki bez żadnego widocznego wyzwalacza¹⁸.

Mutyzm selektywny

Mutyzm selektywny charakteryzuje się tym, że dzieci mówią swobodnie w znajomych sytuacjach, ale stają się nieme w określonych sytuacjach lub w obecności określonych osób²⁶. Dzieci z mutyzmem selektywnym mają wysoki poziom lęku, który sprawia, że wyjątkowo trudno jest im mówić tylko w określonych sytuacjach²⁷.

Objawy mutyzmu selektywnego obejmują zdolność do mówienia w domu, ale odmowę mówienia w szkole lub z przyjaciółmi, oraz wydawanie się nadmiernie nieśmiałym⁷. Charakteryzuje się stałą niezdolnością do mówienia w sytuacjach społecznych, gdzie oczekuje się mówienia, mimo że dziecko mówi w innych sytuacjach²⁸. Dzieci będą mówić w domu w obecności najbliższych członków rodziny, ale często nie będą mówić nawet w obecności innych, takich jak bliscy przyjaciele czy dziadkowie²⁸.