Rola tarczycy, nadnerczy i innych gruczołów w powstawaniu amenorei

Zaburzenia endokrynne różnych gruczołów stanowią ważną grupę przyczyn amenorei, wpływając na funkcjonowanie osi podwzgórze-przysadka-jajniki (HPO) poprzez złożone mechanizmy hormonalne1. Liczne dodatkowe nieprawidłowości hormonalne mogą również powodować dysfunkcję osi HPO i są częściej związane z wtórną amenoreą niż z pierwotną2.

Zaburzenia tarczycy w patogenezie amenorei

Zaburzenia w regulacji hormonów tarczycy są znaną przyczyną nieprawidłowości miesiączkowania, w tym wtórnej amenorei3. Gruczoł tarczycowy produkuje hormony, które kontrolują metabolizm i wpływają na dojrzewanie płciowe oraz miesiączkowanie. Gruczoł nadczynny (nadczynność tarczycy) lub niedoczynny (niedoczynność tarczycy) może powodować amenoreę4.

W niedoczynności tarczycy głównym mechanizmem, który może prowadzić do amenorei, jest wpływ hormonu uwalniającego tyreotropinę (TRH) na komórki laktotropowe, zwiększając poziom prolaktyny5. Zaburzenia gruczołu tarczycowego mogą powodować nieprawidłowości miesiączkowania, jednak rzadko występuje jako amenorrhea pierwotna6.

Podwyższone poziomy prolaktyny, niezależnie od przyczyny, hamują sekrecję i działanie gonadotropin i wymagają rezonansu magnetycznego przysadki7. Poziomy prolaktyny mogą być podwyższone z powodu leków, gruczolaka przysadki, niedoczynności tarczycy lub zmian masywnych kompromitujących normalną inhibicję podwzgórzową7.

Rola nadnerczy w powstawaniu amenorei

Choroby gruczołów nadnerczowych mogą wpływać na owulację8. Wrodzony rozrost nadnerczy (CAH) to grupa genetycznych niedoborów enzymów w gruczole nadnerczowym5. Późno ujawniający się/łagodny wrodzony rozrost nadnerczy to dziedziczone w sposób autosomalnie recesywny schorzenie spowodowane częściowym niedoborem 21-hydroksylazy (enzymu wymaganego do syntezy kortyzolu i aldosteronu)8.

Podwyższone stężenie androgenów w surowicy hamuje oś HPO, a najczęstszą przyczyną amenorei w przypadku hiperandrogenemii jest zespół policystycznych jajników (PCOS)9. Sprawdzanie poziomów testosteronu i siarczanu dehydroepiandrosteronu pomaga zidentyfikować stany hiperandrogeniczne powodujące amenoreę6.

Mechanizm hiperandrogenemii: Jeśli poziom testosteronu lub DHEAS jest 2 lub więcej razy wyższy niż zakres referencyjny, należy rozważyć PCOS, hipertekozę lub guz wydzielający androgeny jajnika lub gruczołu nadnerczowego6. Podwyższone androgeny mogą także powodować ścieńczenie błony śluzowej macicy, przyczyniając się do amenorei.

Zespół policystycznych jajników (PCOS)

Zespół policystycznych jajników to częste zaburzenie endokrynne wpływające na 4-8% kobiet na całym świecie10. Charakteryzuje się licznymi torbielami na jajnikach, amenoreą lub oligomenoreą oraz zwiększonymi androgenami10. Chociaż dokładna przyczyna pozostaje nieznana, przypuszcza się, że zwiększone poziomy krążących androgenów są tym, co prowadzi do wtórnej amenorei10.

PCOS jest spowodowane nieprawidłowością w podwzgórzu (mózgu), skutkującą nieprawidłowym uwalnianiem hormonu kontrolującego GnRH. Prowadzi to do niepowodzenia owulacji i nieuporządkowanego uwalniania hormonów, w tym zwiększonych poziomów hormonów męskich, które mogą objawiać się jako zwiększony trądzik i owłosienie twarzy11.

W zespole policystycznych jajników (PCOS) insulinooporność prowadzi do zwiększonej produkcji androgenów5. PCOS to stan, który powstaje, gdy organizm kobiety produkuje nadmierną ilość androgenów, typu hormonu12. Pacjentki z zespołem policystycznych jajników są narażone na nietolerancję glukozy, dyslipidemię i inne aspekty zespołu metabolicznego13.

Hiperprolaktynemia jako przyczyna endokrynna

Hiperprolaktynemia może być związana ze zmniejszonym stężeniem E2 i amenoreą lub oligomenoreą i jest jedną z częstszych przyczyn amenorei14. U kobiet z hiperprolaktynemią częstość występowania guza przysadki wynosi 50-60%15.

Hiperprolaktynemia odpowiada za 20% przypadków amenorei. Prolaktyna hamuje uwalnianie GnRH z podwzgórza16. Leki przeciwpsychotyczne i inne leki, które mają hamujący wpływ na receptor dopaminy D2, prowadzą do zwiększonego poziomu prolaktyny. Wyższe poziomy prolaktyny hamują pulsacyjną sekrecję GnRH i blokują pozytywne sprzężenie zwrotne estradiolu na podwzgórze, prowadząc do zakłócenia osi HPO17.

Prolaktynoma to jeden z najczęstszych guzów przysadki przedniej. Prolaktynoma prowadzi do zwiększonej sekrecji prolaktyny i wraz z efektem masowym guza może powodować supresję GnRH17. Guzy na tym gruczole zwykle nie są nowotworowe, ale mogą zakłócać miesiączkowanie4.

Diagnostyka hiperprolaktynemii: Większość pacjentek z amenoreą powinna przejść pomiary prolaktyny i TSH w surowicy, a ciążę należy wykluczyć15. Hiperprolaktynemia to stan oznaczający wyższe niż normalnie poziomy hormonu prolaktyny we krwi, co może powodować nieprawidłowości miesiączkowania18.

Zespół Cushinga i nadczynność nadnerczy

Zespół Cushinga może być przyczyną zaburzeń osi podwzgórze-przysadka, odpowiadając za około 1% przypadków wtórnej amenorei19. Nadmierna produkcja pewnych hormonów, takich jak testosteron, hormony tarczycy i kortyzon, może być przyczyną amenorei20.

Liczne potencjalne przyczyny dysfunkcji podwzgórza i przysadki mogą prowadzić do wtórnej amenorei, w tym choroby naciekowe, przyczyny dziedziczne (zespół Kallmanna) i zespół pustego siodła21. Inne rzadkie przyczyny podwzgórzowe i przysadkowe amenorei obejmują dziedziczne niedobory neuronów produkujących GnRH, znane jako zespół Kallmanna, gdy amenorrhea występuje z anosmią22.

Genetyczne zaburzenia endokrynne

Zespół Kallmanna, zaburzenie genetyczne spowodowane mutacją genu KAL, ma zaburzenia w migracji nerwów węchowych wraz z neuronami GnRH. Brak GnRH prowadzi do braku wtórnych cech płciowych i amenorei17. W zespole niewrażliwości na androgeny główną patogenezą amenorei jest brak macicy5.

Pierwotna niewydolność jajników jest wieloczynnikowa i prowadzi do niewydolności jajników i zmniejszenia estrogenu, co prowadzi do amenorei5. Gonadal dysgeneza oznacza najczęstszy błąd w różnicowaniu gonad płodowych, z częstością występowania około 1 na 2700 noworodków płci żeńskiej fenotypowo23.

Inne zaburzenia endokrynne

Różne inne nieprawidłowości hormonalne mogą również wpływać na funkcję osi HPO i powodować nieprawidłowe miesiączkowanie lub wtórną amenoreę24. Zaburzenia innych gruczołów endokrynnych mogą wpływać na oś podwzgórze-przysadka-gonady i powodować amenoreę13.

Trwała choroba lub przewlekła choroba (jak choroba nerek lub zapalenie jelit) może być przyczyną wtórnej amenorei25. Otyłość również może być czynnikiem przyczyniającym się do zaburzeń hormonalnych prowadzących do amenorei25.

Mechanizmy interakcji hormonalnych

Większość przypadków nieorganicznej amenorei jest związana z zespołem policystycznych jajników, hiperprolaktynemią, amenoreą podwzgórzową lub pierwotną niewydolnością jajników (niewydolnością jajników)26. Przyczyny podwzgórzowe obejmują dysfunkcję spowodowaną stresem psychogennym, nadmiernym wysiłkiem fizycznym, niedożywieniem, szybką utratą masy ciała lub dietą oraz zaburzeniami odżywiania26.

Hormonalna kontrola antykoncepcyjna może również przyczyniać się do wtórnej amenorei. Depo-Provera, hormonalny zastrzyk antykoncepcyjny, oraz hormonalne pigułki antykoncepcyjne mogą powodować pominięcie okresów menstruacyjnych27. Pewne metody kontroli urodzeń, leki przeciwdepresyjne i leki na ciśnienie krwi działają poprzez zwiększenie poziomu hormonu, który zapobiega owulacji, tym samym zapobiegając miesiączkowaniu18.

Znaczenie diagnostyczne i terapeutyczne

Chociaż lista potencjalnych przyczyn amenorei jest długa, większość przypadków jest spowodowana sześcioma stanami: zespołem policystycznych jajników (PCOS), hiperprolaktynemią, dysfunkcją tarczycy, hipogonadotropowym i hipergonadotropowym hipogonadyzmem oraz nieprawidłowościami anatomicznymi14. Leczenie amenorei zazwyczaj koncentruje się na leczeniu podstawowego zaburzenia, które ją powoduje, poprzez wykorzystanie modyfikacji behawioralnej, leków, zabiegów chirurgicznych lub kombinacji obu4.

Zaburzenia hormonalne mogą być leczone hormonami uzupełniającymi lub syntetycznymi28. Leczenie wtórnej amenorei różni się w zależności od podstawowej przyczyny stanu28. Potrzeba leczenia zależy od podstawowych przyczyn, potrzeby regularnych okresów, próby poczęcia (płodność) i potrzeby antykoncepcji16.

Pytania i odpowiedzi

Jak zaburzenia tarczycy wpływają na powstawanie amenorei?

Zaburzenia tarczycy wpływają na miesiączkowanie poprzez mechanizm hormonalny. W niedoczynności tarczycy TRH stymuluje komórki laktotropowe, zwiększając poziom prolaktyny, która hamuje uwalnianie GnRH z podwzgórza.

Jaką rolę odgrywają nadnercza w patogenezie braku miesiączki?

Nadnercza mogą powodować amenoreę poprzez nadprodukcję androgenów, jak w przypadku wrodzonego rozrostu nadnerczy. Podwyższone androgeny hamują oś podwzgórze-przysadka-jajniki i mogą powodować ścieńczenie błony śluzowej macicy.

Co to jest hiperprolaktynemia i jak powoduje brak miesiączki?

Hiperprolaktynemia to stan podwyższonego poziomu prolaktyny we krwi. Prolaktyna hamuje uwalnianie GnRH z podwzgórza i blokuje pozytywne sprzężenie zwrotne estradiolu, prowadząc do zaburzeń owulacji i amenorei.

Jak zespół policystycznych jajników prowadzi do braku miesiączki?

W PCOS insulinooporność prowadzi do zwiększonej produkcji androgenów, które hamują oś hormonalną. Dodatkowo występują zaburzenia w uwalnianiu GnRH z podwzgórza, co prowadzi do braku owulacji i amenorei.

Czy leki mogą powodować brak miesiączki poprzez mechanizmy endokrynne?

Tak, niektóre leki mogą powodować amenoreę. Leki przeciwpsychotyczne hamują receptory dopaminy D2, zwiększając poziom prolaktyny. Hormonalna antykoncepcja może hamować owulację poprzez wpływ na oś podwzgórze-przysadka.

Reklama
Reklama