Wankomycyna – porównanie substancji czynnych

Wankomycyna, teikoplanina i orytawancyna to glikopeptydowe antybiotyki stosowane w leczeniu zakażeń bakteriami Gram-dodatnimi, różniące się m.in. zakresem wskazań, drogami podania oraz bezpieczeństwem u dzieci i w ciąży.

Podobieństwa i różnice między wankomycyną, teikoplaniną i orytawancyną

Wankomycyna, teikoplanina oraz orytawancyna to antybiotyki należące do grupy glikopeptydów, czyli leków stosowanych głównie do zwalczania poważnych zakażeń wywołanych przez bakterie Gram-dodatnie¹²³. Ich wspólną cechą jest mechanizm działania – hamują syntezę ściany komórkowej bakterii, co prowadzi do ich śmierci. Wszystkie te substancje są szczególnie ważne w leczeniu infekcji, w których bakterie wykazują oporność na inne antybiotyki, zwłaszcza metycylinę czy cefalosporyny.

Do głównych podobieństw należy:

• Wysoka skuteczność wobec bakterii Gram-dodatnich, w tym gronkowców i enterokoków¹²³.
• Stosowanie głównie w leczeniu poważnych zakażeń, takich jak zapalenie wsierdzia, zakażenia kości i stawów, ciężkie zakażenia skóry i tkanek miękkich oraz zakażenia płuc⁴⁵⁶.
• Podawanie drogą dożylną, a w niektórych wskazaniach (np. zakażenia przewodu pokarmowego) także doustną (wankomycyna i teikoplanina)⁷⁵.
• Możliwość wystąpienia reakcji nadwrażliwości oraz ryzyka działań niepożądanych dotyczących nerek i słuchu⁸⁹¹⁰.

Kiedy stosuje się poszczególne antybiotyki glikopeptydowe?

Choć omawiane substancje mają wiele wspólnego, ich zastosowanie kliniczne może się różnić ze względu na zakres wskazań, postać leku oraz drogę podania.

Wankomycyna jest wykorzystywana w leczeniu powikłanych zakażeń skóry i tkanek miękkich, zakażeń kości i stawów, pozaszpitalnego i szpitalnego zapalenia płuc (w tym respiratorowego), zapalenia wsierdzia, bakteriemii oraz w leczeniu zakażeń wywołanych przez Clostridium difficile – w tym ostatnim przypadku podaje się ją doustnie⁴. Może być stosowana u pacjentów w każdym wieku, w tym u noworodków i dzieci⁴.

Teikoplanina ma bardzo zbliżone wskazania do wankomycyny: stosuje się ją w zakażeniach skóry i tkanek miękkich, kości i stawów, zapaleniu płuc, zakażeniach dróg moczowych z powikłaniami, infekcyjnym zapaleniu wsierdzia, zapaleniu otrzewnej związanej z dializą oraz w zakażeniach przewodu pokarmowego wywołanych przez Clostridium difficile⁵. Teikoplaninę można podawać zarówno dożylnie, jak i domięśniowo, a w przypadku zakażeń Clostridium difficile – doustnie¹¹. Lek ten jest dopuszczony do stosowania u dorosłych i dzieci, także od momentu urodzenia⁵.

Orytawancyna wyróżnia się spośród porównywanych antybiotyków – jest wskazana przede wszystkim do leczenia ostrych bakteryjnych zakażeń skóry i tkanek miękkich (ABSSSI) u dorosłych i dzieci powyżej 3 miesięcy⁶. Nie jest stosowana w innych, cięższych zakażeniach jak zapalenie wsierdzia czy zakażenia kości i stawów, ani w zakażeniach przewodu pokarmowego. Podaje się ją wyłącznie dożylnie, w postaci jednorazowego wlewu, co może być korzystne dla niektórych pacjentów¹².

Pod względem grup wiekowych, wankomycyna i teikoplanina są szeroko stosowane u dzieci, także u noworodków, natomiast orytawancyna nie jest przeznaczona dla dzieci poniżej 3 miesięcy¹³¹¹¹².

Mechanizm działania i farmakokinetyka – jak różnią się te antybiotyki?

Wszystkie trzy substancje hamują syntezę ściany komórkowej bakterii, ale różnią się szczegółami mechanizmu działania oraz właściwościami farmakokinetycznymi.

• Wankomycyna hamuje syntezę ściany komórkowej poprzez wiązanie się z końcem D-alanylo-D-alaninowym prekursora ściany komórkowej bakterii. Działa powoli, ale skutecznie na bakterie Gram-dodatnie¹.
• Teikoplanina działa bardzo podobnie do wankomycyny, blokując syntezę peptydoglikanu w ścianie komórkowej bakterii, jednak wiąże się z innym miejscem niż antybiotyki beta-laktamowe². Warto dodać, że wankomycyna i teikoplanina mogą wykazywać tzw. oporność krzyżową, czyli bakterie oporne na jeden z tych leków mogą być również oporne na drugi¹⁴.
• Orytawancyna wyróżnia się aż trzema mechanizmami działania: blokuje syntezę ściany komórkowej na dwóch etapach oraz dodatkowo zaburza ciągłość błony komórkowej bakterii, co prowadzi do jej szybkiej śmierci³.

Pod względem farmakokinetyki:

• Wankomycyna podawana dożylnie osiąga wysokie stężenia w osoczu i jest wydalana głównie przez nerki¹⁵.
• Teikoplanina również jest eliminowana przez nerki, ale charakteryzuje się dłuższym okresem półtrwania niż wankomycyna, co umożliwia rzadsze dawkowanie i wygodniejsze leczenie¹⁶.
• Orytawancyna ma bardzo długi okres półtrwania (ok. 245 godzin), co pozwala na podanie jednorazowej dawki w leczeniu ostrego zakażenia skóry i tkanek miękkich¹⁷.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co trzeba uważać?

Każda z tych substancji ma przeciwwskazania oraz wymaga ostrożności u określonych pacjentów.

Przeciwwskazania wspólne:

• Nadwrażliwość na daną substancję czynną lub inne składniki leku¹⁸¹⁹²⁰.

Różnice w przeciwwskazaniach:

• Wankomycyny nie wolno podawać domięśniowo (ryzyko martwicy w miejscu podania)¹⁸.
• Orytawancyna jest przeciwwskazana u osób, które muszą otrzymać heparynę sodową dożylnie w ciągu 5 dni po podaniu leku (z powodu fałszywego wydłużenia czasu krzepnięcia w badaniach laboratoryjnych)²⁰.

W przypadku wszystkich trzech leków konieczna jest szczególna ostrożność u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, gdyż mogą zwiększać ryzyko działań niepożądanych, zwłaszcza nefrotoksyczności (uszkodzenia nerek)²¹²². Dodatkowo, wankomycyna i teikoplanina mogą powodować ototoksyczność (uszkodzenie słuchu), szczególnie przy dłuższym stosowaniu lub w skojarzeniu z innymi lekami o takim działaniu²³²⁴. Orytawancyna, ze względu na ograniczoną liczbę badań, wymaga monitorowania u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami nerek i wątroby²⁵.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i innych szczególnych grupach pacjentów

Porównując bezpieczeństwo stosowania tych leków, należy zwrócić uwagę na różnice dotyczące dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz osób z zaburzeniami nerek lub wątroby.

• Dzieci:
  • Wankomycyna i teikoplanina są stosowane u dzieci, w tym u noworodków, choć wymagają indywidualnego doboru dawki i monitorowania stężenia leku we krwi¹³¹¹.
  • Orytawancyna może być stosowana u dzieci powyżej 3 miesięcy¹².
• Kobiety w ciąży:
  • Wankomycynę można stosować w ciąży tylko w razie konieczności, po dokładnej ocenie korzyści i ryzyka, ze względu na możliwość działań niepożądanych u płodu²⁶.
  • Teikoplanina nie jest zalecana w ciąży, jeśli nie jest to absolutnie konieczne, z powodu braku danych i potencjalnego ryzyka uszkodzenia nerek i słuchu u płodu²⁷.
  • Orytawancyna nie jest zalecana w ciąży z powodu braku danych²⁸.
• Karmienie piersią:
  • Wankomycyna i teikoplanina mogą przenikać do mleka matki. Stosowanie ich podczas karmienia piersią wymaga rozważenia przerwania karmienia lub leczenia lekiem w zależności od sytuacji klinicznej²⁹²⁷.
  • Nie wiadomo, czy orytawancyna przenika do mleka ludzkiego; należy zachować ostrożność²⁸.
• Kierowcy:
  • Wankomycyna i orytawancyna mają nieistotny lub niewielki wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów, jednak mogą wywołać zawroty głowy³⁰³¹.
  • Teikoplanina może powodować zawroty głowy i ból głowy – jeśli pojawią się takie objawy, nie należy prowadzić pojazdów³².
• Osoby z zaburzeniami nerek lub wątroby:
  • W przypadku wszystkich trzech leków należy zachować ostrożność i monitorować parametry nerkowe, a w razie konieczności odpowiednio dostosować dawkę³³³⁴²⁵.

Podsumowanie: Glikopeptydowe antybiotyki – różnice i podobieństwa w praktyce