Reklama

Efawirenz, atazanawir i darunawir to leki przeciwwirusowe na HIV-1, różniące się wskazaniami, bezpieczeństwem u dzieci i w ciąży oraz interakcjami.

Porównywane substancje czynne – podstawowe informacje

W leczeniu zakażenia HIV-1 stosuje się różne grupy leków przeciwwirusowych. W tym opisie porównujemy trzy substancje czynne:

  • Efawirenz – należy do nienukleozydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy (NNRTI), stosowany najczęściej w terapii skojarzonej z innymi lekami przeciwretrowirusowymi1.
  • Atazanawir – jest inhibitorem proteazy wirusa HIV-1 (PI), najczęściej podawany razem z tzw. „wzmacniaczem”, czyli małą dawką rytonawiru lub kobicystatu2.
  • Darunawir – również należy do inhibitorów proteazy, stosowany z rytonawirem lub kobicystatem3.

Wszystkie te leki działają przeciwwirusowo, ale ich mechanizm działania jest inny: efawirenz hamuje enzym odwrotną transkryptazę, natomiast atazanawir i darunawir blokują enzym proteazę, niezbędną do powstawania nowych cząsteczek wirusa453. Leki te są stosowane zawsze w terapii skojarzonej, czyli w połączeniu z innymi lekami przeciwwirusowymi.

Wspólną cechą wszystkich tych substancji jest konieczność stosowania ich w ramach tzw. leczenia skojarzonego, co oznacza, że żaden z nich nie jest stosowany samodzielnie, lecz zawsze w połączeniu z innymi lekami przeciwretrowirusowymi678.

Wskazania do stosowania – kiedy sięgamy po te leki?

Wszystkie omawiane substancje czynne są stosowane w leczeniu zakażenia HIV-1, ale istnieją między nimi różnice dotyczące wskazań i grup pacjentów:

  • Efawirenz jest zalecany zarówno u dorosłych, młodzieży, jak i dzieci (od 3 miesięcy lub od 3,5 kg masy ciała w odpowiednich postaciach leku), pod warunkiem stosowania w terapii skojarzonej1. Można go stosować także w postaciach złożonych z innymi substancjami (np. emtrycytabina, tenofowir)9.
  • Atazanawir jest wskazany u dorosłych i dzieci powyżej 3 miesięcy (w postaci proszku) lub od 6 lat (w postaci kapsułek), zawsze z rytonawirem lub kobicystatem jako wzmacniaczem i w połączeniu z innymi lekami przeciwretrowirusowymi2.
  • Darunawir stosuje się u dorosłych i dzieci od 3 lat (w odpowiednich dawkach i postaciach), zawsze w połączeniu z rytonawirem lub kobicystatem oraz innymi lekami przeciwwirusowymi310.

Wskazania dla każdego z tych leków mogą być nieco inne, zwłaszcza jeśli chodzi o leczenie pacjentów z wcześniejszym niepowodzeniem terapii lub opornością wirusa na inne leki. Atazanawir i darunawir są szczególnie polecane u osób, które już wcześniej były leczone innymi lekami i u których wystąpiły mutacje wirusa211. Efawirenz natomiast jest częściej stosowany u osób, które nie były wcześniej leczone (tzw. leczenie pierwszego rzutu)1.9

Warto zwrócić uwagę na postać leku i drogę podania – efawirenz dostępny jest w tabletkach, kapsułkach i w preparatach złożonych, atazanawir jako kapsułki i proszek doustny, a darunawir jako tabletki o różnych dawkach oraz w postaci zawiesiny doustnej121314.15

Ważne: Stosowanie efawirenzu, atazanawiru i darunawiru u dzieci i młodzieży wymaga indywidualnego doboru dawki oraz odpowiedniej postaci leku. Wiek i masa ciała dziecka mają kluczowe znaczenie przy wyborze odpowiedniego preparatu i schematu leczenia. Nie wszystkie postacie i dawki są odpowiednie dla wszystkich grup wiekowych67168.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Choć wszystkie leki mają działanie przeciwwirusowe, różnią się mechanizmem działania:

  • Efawirenz blokuje enzym odwrotną transkryptazę wirusa HIV-1, uniemożliwiając przepisanie materiału genetycznego wirusa na DNA i wbudowanie go do komórek człowieka4.
  • Atazanawir oraz darunawir są inhibitorami proteazy – enzymu, który „przycina” białka wirusa do odpowiedniej postaci. Blokowanie tego procesu sprawia, że powstające cząsteczki wirusa są nieaktywne i niezdolne do zakażania nowych komórek53.

Właściwości farmakokinetyczne, czyli sposób wchłaniania, metabolizowania i wydalania leków z organizmu, różnią się między tymi substancjami. Efawirenz podaje się zwykle na czczo, ponieważ pokarm zwiększa jego stężenie i może nasilać działania niepożądane ze strony układu nerwowego1718. Atazanawir i darunawir powinny być przyjmowane podczas posiłku, ponieważ pokarm poprawia ich wchłanianie78. Ważne jest też to, że atazanawir i darunawir wymagają podania razem z tzw. wzmacniaczem (rytonawir lub kobicystat), aby osiągnąć odpowiednie stężenie we krwi78.

Efawirenz jest w dużym stopniu metabolizowany w wątrobie przez układ enzymów cytochromu P450, podobnie jak atazanawir i darunawir. Ma to znaczenie dla interakcji z innymi lekami oraz u osób z chorobami wątroby192021.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co różni te leki?

Choć głównym przeciwwskazaniem do stosowania wszystkich trzech leków jest nadwrażliwość na substancję czynną lub ciężka niewydolność wątroby, istnieją też różnice:

  • Efawirenz nie powinien być stosowany u osób z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby oraz u osób przyjmujących niektóre leki (np. niektóre leki przeciwarytmiczne, przeciwpsychotyczne, niektóre antybiotyki i leki wydłużające odstęp QT w EKG)22. Jest też przeciwwskazany przy jednoczesnym stosowaniu dziurawca23.
  • Atazanawir nie powinien być stosowany u pacjentów z umiarkowanymi lub ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby, a także z niektórymi lekami (np. ryfampicyną, niektórymi lekami przeciwgrzybiczymi, niektórymi lekami przeciwpsychotycznymi, niektórymi statynami, inhibitorami PDE5 stosowanymi w leczeniu nadciśnienia płucnego)24.
  • Darunawir jest przeciwwskazany u pacjentów z ciężką niewydolnością wątroby, przy jednoczesnym stosowaniu ryfampicyny, niektórych leków przeciwpadaczkowych, dziurawca, niektórych statyn oraz innych leków silnie wpływających na enzymy wątrobowe25.

Wszystkie trzy leki mogą wchodzić w liczne interakcje z innymi lekami. Dlatego bardzo ważne jest, by lekarz był poinformowany o wszystkich przyjmowanych przez pacjenta lekach, także tych dostępnych bez recepty czy suplementach diety262728.

Wspólną cechą jest konieczność zachowania ostrożności u osób z chorobami wątroby, zwłaszcza zakażonych równocześnie wirusem zapalenia wątroby typu B lub C – u tych osób ryzyko działań niepożądanych ze strony wątroby jest większe293021.

Różnice mogą dotyczyć także wpływu na metabolizm – atazanawir częściej powoduje podwyższenie poziomu bilirubiny i może wywołać żółtaczkę (niegroźną, ale nieestetyczną), efawirenz natomiast częściej powoduje objawy ze strony układu nerwowego (zawroty głowy, bezsenność, niepokój, nietypowe sny), szczególnie na początku leczenia3132.

Warto wiedzieć:

  • Efawirenz może wywoływać zaburzenia nastroju, w tym depresję i myśli samobójcze, zwłaszcza u osób z chorobami psychicznymi w wywiadzie31.
  • Atazanawir może powodować żółtaczkę, która jest niegroźna, ale może być nieakceptowalna dla pacjenta32.
  • Darunawir może być stosowany także u osób z wcześniejszą opornością na inne inhibitory proteazy, pod warunkiem odpowiedniego doboru dawki11.
  • Wszystkie leki wymagają regularnego przyjmowania – pominięcie dawki może prowadzić do spadku skuteczności leczenia i rozwoju oporności wirusa678.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Stosowanie u dzieci i młodzieży

  • Efawirenz może być stosowany u dzieci od 3 miesięcy lub od 3,5 kg masy ciała w odpowiednich postaciach leku, choć niektóre formy nie są przeznaczone dla najmłodszych33.
  • Atazanawir dostępny jest jako proszek doustny dla dzieci od 3 miesięcy (od 5 kg masy ciała) oraz w kapsułkach dla dzieci od 6 lat (od 15 kg)342.
  • Darunawir stosuje się u dzieci od 3 lat, ale zawsze z rytonawirem lub kobicystatem jako wzmacniaczem310.

Wszystkie te leki wymagają indywidualnego doboru dawki u dzieci, zależnie od masy ciała i wieku.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią

  • Efawirenz nie powinien być stosowany w czasie ciąży, chyba że nie ma innych możliwości leczenia. Istnieją doniesienia o ryzyku wad cewy nerwowej u dzieci kobiet przyjmujących efawirenz w pierwszym trymestrze ciąży35.
  • Atazanawir z rytonawirem może być rozważany w ciąży tylko w sytuacjach, gdy korzyści przewyższają ryzyko, i pod ścisłą kontrolą lekarza36.
  • Darunawir z rytonawirem można stosować w ciąży tylko wtedy, gdy jest to konieczne, i pod nadzorem specjalisty37.
  • Nie zaleca się karmienia piersią podczas leczenia żadnym z tych leków, ponieważ leki te przenikają do mleka kobiecego, a dodatkowo istnieje ryzyko przeniesienia HIV na dziecko353637.

Pacjenci z chorobami nerek i wątroby

  • Wszystkie trzy leki mogą być stosowane u pacjentów z łagodnymi zaburzeniami czynności nerek i wątroby, ale wymagają ostrożności i regularnej kontroli. U pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby stosowanie jest przeciwwskazane383921.
  • Efawirenz jest wydalany głównie z żółcią i moczem w postaci metabolitów, więc u osób z niewydolnością nerek nie wymaga modyfikacji dawki, ale brak jest doświadczenia w leczeniu osób z bardzo ciężką niewydolnością nerek38.
  • Atazanawir i darunawir są metabolizowane głównie w wątrobie, więc u osób z niewydolnością wątroby należy zachować szczególną ostrożność, a u osób z ciężką niewydolnością wątroby leki te są przeciwwskazane3921.

Prowadzenie pojazdów i obsługa maszyn

Efawirenz, atazanawir i darunawir mogą powodować zawroty głowy, senność lub zaburzenia koncentracji, zwłaszcza na początku leczenia. Zaleca się zachowanie ostrożności podczas prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn, zwłaszcza jeśli pojawią się niepokojące objawy404137.

Podsumowanie – Efawirenz, atazanawir i darunawir w leczeniu HIV-1

Poniższa tabela zestawia najważniejsze różnice i podobieństwa między efawirenzem, atazanawirem i darunawirem:

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Efawirenz Leczenie skojarzone HIV-1 u dorosłych, młodzieży i dzieci od 3 mies. (od 3,5 kg); w różnych połączeniach z innymi lekami Od 3 miesięcy lub od 3,5 kg (odpowiednia postać) Nie zaleca się (ryzyko wad cewy nerwowej) Może powodować senność, zawroty głowy – zachować ostrożność
Atazanawir Leczenie HIV-1 u dorosłych i dzieci od 3 mies. (proszek) lub od 6 lat (kapsułki), zawsze z rytonawirem/kobicystatem Od 3 mies. (proszek) lub od 6 lat (kapsułki); dawka wg masy ciała Można rozważyć, jeśli korzyści przewyższają ryzyko Może powodować zawroty głowy
Darunawir Leczenie HIV-1 u dorosłych i dzieci od 3 lat, zawsze z rytonawirem/kobicystatem Od 3 lat (w odpowiednich dawkach) Można stosować tylko jeśli jest to konieczne Może powodować zawroty głowy

Pytania i odpowiedzi

Czy efawirenz, atazanawir i darunawir można stosować u dzieci?

Efawirenz od 3 mies., atazanawir od 3 mies. (proszek) lub od 6 lat (kapsułki), darunawir od 3 lat – dawka zależna od masy ciała1234.

Który z tych leków jest bezpieczniejszy w ciąży?

Efawirenz nie jest zalecany w ciąży; atazanawir i darunawir można stosować tylko, jeśli korzyści przeważają nad ryzykiem567.

Czy te leki można stosować u osób z chorobami nerek?

W łagodnych zaburzeniach nerek można je stosować, ale w ciężkich przypadkach są przeciwwskazane lub wymagają ostrożności8910.

Jakie są główne przeciwwskazania do stosowania tych leków?

Nadwrażliwość, ciężka niewydolność wątroby oraz jednoczesne przyjmowanie niektórych leków, np. ryfampicyny, dziurawca, niektórych leków przeciwarytmicznych111213.

Czy efawirenz, atazanawir i darunawir mogą powodować senność lub zawroty głowy?

Tak, wszystkie te leki mogą powodować takie objawy. Zachowaj ostrożność podczas prowadzenia pojazdów141516.

Reklama
Reklama