Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Polyquaternium-7

Polyquaternium-7 (PQ-7) to syntetyczny kationowy kopolimer akrylamidu i chlorku diallilodiMetylоamoniowego (DADMAC), stosowany w kosmetykach i preparatach do pielęgnacji ciała jako substancja pomocnicza. Niesie dodatni ładunek elektryczny, dzięki czemu przyciąga się do ujemnie naładowanych powierzchni włosów i skóry – poprawia rozczesywalność, zmniejsza elektryzowanie, tworzy cieniutki film nawilżający i nadaje produktom aksamitną teksturę. Znajdziesz go w szamponach, odżywkach, żelach pod prysznic, kremach, mydłach w płynie i kremach do golenia. Stosowany w stężeniach 0,1–5% (w niektórych żelach do 10%), uznany za bezpieczny przez europejski Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) oraz Cosmetic Ingredient Review (CIR) – pod warunkiem, że zawartość resztkowego akrylamidu nie przekracza 10 ppm.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym jest polyquaternium-7 i w jakich produktach go znajdziesz?
Jak działa na włosy i skórę – jakie funkcje pełni w kosmetykach?
W jakich stężeniach jest stosowany i dlaczego akrylamid jest istotny dla bezpieczeństwa?
Kto powinien zachować ostrożność i kiedy warto skonsultować się z lekarzem?
Jakie regulacje prawne obejmują polyquaternium-7 w Europie?

Czym jest polyquaternium-7 i skąd pochodzi?

Polyquaternium-7 to syntetyczny, kationowy kopolimer powstający z połączenia dwóch monomerów: akrylamidu (AM) i chlorku diallilodiMetylоamoniowego (DADMAC). Jego wzór cząsteczkowy to (C₈H₁₆ClN)ₙ·(C₃H₅NO)ₘ, a numer CAS to 26590-05-6⁷. Masa cząsteczkowa waha się od 100 000 do nawet 3 000 000 g/mol – tak duże cząsteczki tworzą lepką, klarowną ciecz, którą łatwo dozować do różnych receptur.

Produkcja przebiega metodą rodnikowej kopolimeryzacji w roztworze wodnym, w temperaturze 30–60°C, bez dostępu tlenu. Kluczowym etapem jest tzw. monomer scavenging – ogrzewanie do 70–80°C, które obniża poziom resztkowego akrylamidu do wartości poniżej 1 ppm⁸. Gotowy produkt to przejrzysta, bezbarwna lub lekko żółtawa ciecz o lepkości 7 000–15 000 mPa·s i zawartości substancji stałych 8–10%⁹.

W INCI (międzynarodowej nomenklaturze składników kosmetycznych) widnieje jako Polyquaternium-7. Potocznie bywa też nazywany PQ-7, Polyquat 7 lub kopolimerem DADMAC/AM¹⁰.

Jak polyquaternium-7 działa na włosy i skórę?

Sekret działania PQ-7 tkwi w jego ładunku elektrycznym. Polimer niesie ładunek dodatni (kationowy), a włosy i skóra – zwłaszcza uszkodzone lub suche – mają ładunek ujemny. Siły elektrostatyczne powodują, że PQ-7 chętnie osadza się na keratynie i białkach naskórka, tworząc cienką, przepuszczalną warstwę ochronną¹¹.

Ta warstwa działa wielotorowo:

Kondycjonowanie i nawilżenie – film zatrzymuje wodę w strukturze włosa i naskórka, redukując przesuszenie i łamliwość¹².
Działanie antystatyczne – neutralizuje ujemne ładunki, co eliminuje elektryzowanie się i puszenie włosów¹³.
Poprawa rozczesywalności – zmniejsza tarcie między włóknami włosa, ułatwiając czesanie na mokro i na sucho¹⁴.
Tworzenie filmu – ultracienka warstwa chroni przed czynnikami zewnętrznymi (chemikalia, promieniowanie UV, zanieczyszczenia)¹¹.
Poprawa piany – PQ-7 zmniejsza rozmiar pęcherzyków piany i zwiększa jej trwałość, co daje efekt kremowej, bogatej piany w szamponach i żelach pod prysznic¹⁴.

Ważna cecha PQ-7 to brak efektu kumulacji (build-up) przy regularnym stosowaniu – polimer nie odkłada się na włosach warstwami, nie obciąża ich ani nie matowi⁹. Dzięki temu sprawdza się zarówno w produktach zmywalnych (szampony, żele pod prysznic), jak i w produktach pozostających na włosach lub skórze (spraye, kremy, pianki stylizacyjne)¹⁵.

Polyquaternium-7 a akrylamid – co warto wiedzieć: Akrylamid, jeden z substratów syntezy PQ-7, jest neurotoksyną i potencjalnym kancerogenem. Sam polimer PQ-7 jest jednak uważany za bezpieczny – kluczowe jest, aby poziom resztkowego (niezreagowanego) akrylamidu w gotowym produkcie nie przekraczał 10 ppm. W praktyce renomowani producenci dążą do wartości poniżej 1 ppm³. Europejskie prawo kosmetyczne (Rozporządzenie 2002/34/EC) ustala maksymalne stężenie resztkowego akrylamidu w gotowym produkcie: 0,1 mg/kg dla produktów do ciała i 0,5 mg/kg dla pozostałych¹⁶. To normy wielokrotnie niższe niż próg toksyczności.

W jakich produktach znajdziesz polyquaternium-7?

PQ-7 jest jednym z najszerzej stosowanych kationowych polimerów w przemyśle kosmetycznym¹. Jego wszechstronność wynika z doskonałej kompatybilności z wszystkimi klasami surfaktantów – zarówno anionowymi (np. SLES), jak i kationowymi, amfoterycznymi i niejonowymi¹⁷.

Kategoria produktu	Typowe stężenie PQ-7	Główna funkcja
Szampony	0,2–5% w/w	Kondycjonowanie, antystatyk, piana
Odżywki do włosów	0,2–5% w/w	Rozczesywalność, nawilżenie
Żele i pianki stylizacyjne	do 10% w/w	Tworzenie filmu, utrwalenie
Żele pod prysznic / płyny do kąpieli	0,1–3% w/w	Kondycjonowanie skóry
Mydła w płynie / płyny do rąk	0,1–2% w/w	Łagodzenie efektu przesuszania
Kremy i balsamy do ciała	0,1–1% w/w	Nawilżenie, tekstura
Kremy do golenia	0,2–3% w/w	Poślizg, ochrona skóry
Szampony dla niemowląt / baby produkty	0,2–2% w/w	Delikatne kondycjonowanie

W produktach dermatologicznych i OTC PQ-7 pełni rolę substancji pomocniczej – poprawia spreadability (rozsmarowalność) preparatów, stabilizuje emulsje i żele oraz może wspomagać dostarczanie składników aktywnych do skóry¹⁸.

Parametry techniczne – co mówi etykieta produktu?

Polyquaternium-7 dostępny jest niemal wyłącznie jako klarowna, bezbarwna lub lekko żółtawa ciecz. Nie ma wyczuwalnego zapachu. Jego lepkość w temperaturze pokojowej wynosi typowo 7 000–15 000 mPa·s, co nadaje konsystencję zbliżoną do gęstego syropu¹⁹. Zakres stabilności pH jest szeroki – polimer zachowuje właściwości w środowisku od pH 3 do 12, choć optymalne pH gotowego produktu to zazwyczaj 3–7,5²⁰.

Zawartość substancji stałych (polimeru) w roztworze handlowym wynosi 8–10% – reszta to woda i konserwant (najczęściej benzoesan sodu lub parabeny)²¹. Dostępne są również odmiany wysokostężone (do ~40% substancji stałych) o niższej lepkości, stosowane w mniejszych dawkach (0,5–1,5%)²². Gęstość właściwa wynosi ok. 1,1 g/cm³¹⁹.

Wskazówki dla osób samodzielnie tworzących kosmetyki:

PQ-7 dodawaj do fazy wodnej przy mieszaniu, najlepiej podczas chłodzenia receptury (poniżej 40°C), aby nie degradować polimeru²³.
Pamiętaj, że PQ-7 zwiększa lepkość preparatu – uwzględnij to, planując konsystencję produktu²³.
Nie łącz w jednej recepturze zbyt wielu kationowych polimerów bez testowania – mogą wzajemnie zaburzać osadzanie się na włosach²⁴.
Sprawdź, czy dostawca podaje poziom resztkowego akrylamidu – dla bezpieczeństwa powinna to być wartość ≤10 ppm, a najlepiej <1 ppm³.

Bezpieczeństwo polyquaternium-7 – co mówią regulacje?

Polyquaternium-7 podlega regulacjom Załącznika III Rozporządzenia Kosmetycznego UE 1223/2009 – oznacza to, że jego stosowanie jest dopuszczone warunkowo, po ocenie przeprowadzonej przez Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS)⁵. Warunki obejmują przede wszystkim limity resztkowego akrylamidu. Niezależnie, amerykański Cosmetic Ingredient Review (CIR) – panel ekspertów dermatologii, toksykologii i farmakologii – wydał opinię „bezpieczny w stosowanych stężeniach” (safe as used)²⁵.

Sam polimer PQ-7 jest uznawany za nietrwały środowiskowo, nie kumuluje się w organizmach żywych i nie wykazuje toksyczności – nie jest klasyfikowany jako substancja niebezpieczna w rozumieniu unijnego rozporządzenia CLP (nr 1272/2008)²⁶. Badania CIR wykazały, że przy stężeniach wyższych niż stosowane w kosmetykach PQ-7 nie był drażniący dla skóry ani nie uczulał, natomiast wywołał łagodne, przemijające podrażnienie oczu ustępujące w ciągu 24 godzin²⁵.

Rzadkie przypadki alergicznego kontaktowego zapalenia skóry odnotowywano głównie u osób z nadwrażliwą skórą lub istniejącymi schorzeniami skórnymi⁶. Reakcje były łagodne i ustępowały samoistnie. Panel CIR uznał, że PQ-7 nie jest mutagenny ani nie wykazuje potencjału kancerogennego ani toksyczności rozwojowej w warunkach typowego stosowania²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Polyquaternium-7 jest przeznaczony wyłącznie do użytku zewnętrznego. Choć reakcje niepożądane są rzadkie, w określonych sytuacjach warto skonsultować się z dermatologiem lub lekarzem:

Utrzymujące się podrażnienie skóry – zaczerwienienie, swędzenie lub pieczenie, które nie ustępuje po kilku godzinach od kontaktu z produktem⁶.
Objawy alergicznego kontaktowego zapalenia skóry – wysypka, pęcherzyki, silny świąd lub obrzęk pojawiające się po powtarzanym stosowaniu produktu zawierającego PQ-7²⁷.
Kontakt z oczami – przepłukaj obficie wodą; jeśli podrażnienie utrzymuje się dłużej niż 24 godziny, skontaktuj się z lekarzem²⁸.
Połknięcie – substancja nie jest przeznaczona do spożycia; w razie przypadkowego połknięcia skontaktuj się z Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 657 99 00)²⁸.
Osoby z przewlekłymi schorzeniami skóry (atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, kontaktowe zapalenie skóry w wywiadzie) – przed regularnym stosowaniem produktów z PQ-7 warto omówić to z dermatologiem.

Nie stosuj produktów zawierających polyquaternium-7 na uszkodzoną, podrażnioną lub zmienioną chorobowo skórę bez wcześniejszej konsultacji ze specjalistą.

Podsumowanie – co warto zapamiętać o polyquaternium-7?

Polyquaternium-7 to dobrze zbadana, powszechnie stosowana substancja pomocnicza w kosmetykach do pielęgnacji włosów i skóry. Jego kluczowe zalety to wszechstronność – działa antystatycznie, kondycjonująco, nawilżająco i błonotwórczo – oraz doskonała kompatybilność z różnymi składnikami receptur¹. Jeśli widzisz go na etykiecie szamponu, odżywki czy żelu pod prysznic, możesz być spokojny – przy stężeniu do 5% i kontrolowanym poziomie resztkowego akrylamidu jest uważany za bezpieczny przez europejskie i amerykańskie organy regulacyjne⁵²⁵. Osoby z nadwrażliwą skórą powinny obserwować reakcję skóry przy pierwszym stosowaniu produktu. Przechowuj produkty z PQ-7 w chłodnym, suchym miejscu, z dala od bezpośredniego światła słonecznego²⁹.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest polyquaternium-7 i czy jest szkodliwy?

Polyquaternium-7 to syntetyczny kationowy polimer stosowany w kosmetykach jako substancja kondycjonująca i antystatyczna. Sam polimer jest uznawany za bezpieczny; kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa ma poziom resztkowego akrylamidu – musi wynosić ≤10 ppm, a dobra praktyka produkcyjna dąży do <1 ppm³.

W jakich produktach można znaleźć polyquaternium-7?

Polyquaternium-7 znajdziesz w szamponach, odżywkach do włosów, żelach pod prysznic, mydłach w płynie, kremach, balsamach do ciała, kremach do golenia, piankach stylizacyjnych i szamponach dla niemowląt³⁰. Na etykiecie jest wpisany pod nazwą INCI: Polyquaternium-7.

Jakie stężenie polyquaternium-7 jest bezpieczne w kosmetyku?

Typowe stężenia w gotowych produktach wynoszą 0,1–5% w/w; w żelach stylizacyjnych i piankach może być stosowany do 10%³¹. Europejskie prawo kosmetyczne dopuszcza jego stosowanie pod warunkiem, że poziom resztkowego akrylamidu nie przekracza 0,1–0,5 mg/kg w gotowym produkcie¹⁶.

Czy polyquaternium-7 uczula?

Przypadki alergicznego kontaktowego zapalenia skóry po PQ-7 są rzadkie. Odnotowywano je głównie u osób z nadwrażliwą skórą lub istniejącymi schorzeniami skóry; reakcje były łagodne i ustępowały samoistnie w ciągu 24 godzin⁶. Panel CIR potwierdził, że substancja nie jest dermalnym uczulaczem przy stężeniach stosowanych w kosmetykach²⁵.

Dlaczego polyquaternium-7 poprawia rozczesywalność włosów?

PQ-7 niesie ładunek dodatni, który przyciąga go do ujemnie naładowanej keratyny włosa. Osadza się na powierzchni włókna, tworząc cienki film zmniejszający tarcie między włosami i ułatwiający czesanie zarówno na mokro, jak i na sucho¹³.

Czy polyquaternium-7 jest dopuszczony w Europie?

Tak. Polyquaternium-7 jest zatwierdzony w UE na mocy Załącznika III Rozporządzenia Kosmetycznego 1223/2009, po ocenie bezpieczeństwa przez Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS)⁵. Stosowanie podlega ograniczeniom dotyczącym czystości i maksymalnych stężeń.

Czy polyquaternium-7 kumuluje się na włosach?

Nie – jedną z cech charakterystycznych PQ-7 jest brak efektu kumulacji (build-up). Polimer nie odkłada się warstwami przy regularnym stosowaniu, nie obciąża włosów ani nie matowi ich⁹.

Czym jest resztkowy akrylamid w polyquaternium-7 i dlaczego jest ważny?

Akrylamid to substrat syntezy PQ-7, który jest neurotoksyną i potencjalnym kancerogenem. Jeśli nie zostanie całkowicie zużyty w reakcji, pozostaje jako zanieczyszczenie. Panel CIR uznał PQ-7 za bezpieczny wyłącznie, gdy poziom resztkowego akrylamidu wynosi ≤10 ppm; renomowani producenci dążą do <1 ppm³.

Czy polyquaternium-7 jest bezpieczny w szamponach dla dzieci?

Polyquaternium-7 jest stosowany w szamponach dla niemowląt i produktach baby care³⁰. Panel CIR ocenił go jako bezpieczny przy stężeniach stosowanych w kosmetykach, w tym produktach dla dzieci, pod warunkiem kontroli poziomu akrylamidu²⁵. W razie wątpliwości warto skonsultować się z pediatrą lub dermatologiem dziecięcym.

Jak polyquaternium-7 wpływa na teksturę kremów i balsamów?

PQ-7 zwiększa lepkość preparatu i nadaje mu aksamitną, gładką teksturę. Poprawia rozsmarowalność (spreadability) kremów i balsamów, a jednocześnie stabilizuje emulsje, zapobiegając rozwarstwianiu się składników³².

Czy polyquaternium-7 jest tym samym co akrylamid?

Nie. Akrylamid to jeden z monomerów (substratów) użytych do syntezy polyquaternium-7 – jest wbudowany w łańcuch polimeru i w tej postaci nie wykazuje toksyczności. Zagrożenie stanowi jedynie niezreagowany (resztkowy) akrylamid, który musi być kontrolowany na poziomie ≤10 ppm³.

Czy polyquaternium-7 jest odpowiedni dla skóry wrażliwej?

Badania CIR wykazały, że PQ-7 nie jest drażniący dla skóry ani uczulający przy stężeniach stosowanych w kosmetykach²⁵. Jednak osoby z nadwrażliwą skórą lub skłonnością do alergii kontaktowych powinny przy pierwszym użyciu przeprowadzić test na małym fragmencie skóry i obserwować reakcję przez 24 godziny.

Co zrobić, jeśli polyquaternium-7 dostanie się do oczu?

Należy niezwłocznie przepłukać oko obfitą ilością wody. Badania CIR wykazały, że PQ-7 może powodować łagodne, przemijające podrażnienie oczu, które ustępuje w ciągu 24 godzin²⁵. Jeśli podrażnienie nie ustępuje, skontaktuj się z okulistą lub lekarzem.

Skąd pochodzi nazwa „polyquaternium"?

Oznaczenie polyquaternium to skrót stosowany w nomenklaturze INCI dla polimerów zawierających czwartorzędowe atomy azotu (quaternary ammonium). Cyfra po myślniku (tutaj: 7) to po prostu numer porządkowy nadawany kolejno przez Cosmetic, Toiletry, and Fragrance Association (CTFA)¹⁴. Oznacza to, że polyquaternium-7 i polyquaternium-10 (popularny w szamponach celulozowy polimer kationowy) to zupełnie inne substancje chemiczne o podobnym zastosowaniu, ale różnej budowie i właściwościach³³. Rodzina polyquaternium liczy dziś ponad 80 numerowanych związków stosowanych w kosmetykach i przemyśle.

Polyquaternium-7 poza kosmetykami – przemysłowe zastosowania

PQ-7 jest jednym z najszerzej produkowanych kationowych polimerów na świecie – nie tylko w kosmetykach¹. W przemyśle służy m.in. do oczyszczania ścieków i odwadniania osadów, w papiernictwie jako środek wspomagający zatrzymywanie włókien, a w górnictwie jako flokulant mineralny³⁴. Te same właściwości, które sprawiają, że polimer przyciąga się do włosów – wysoka gęstość ładunku i zdolność do osadzania się na ujemnie naładowanych powierzchniach – decydują o jego skuteczności w wiązaniu zawiesin i cząstek stałych w wodzie przemysłowej. Oczywiście do zastosowań kosmetycznych i farmaceutycznych używane są wyłącznie specjalne, wysokoczystościowe odmiany z kontrolowanym poziomem akrylamidu⁸.

Alternatywy dla polyquaternium-7 w recepturach

Formulatorzy poszukujący zamienników PQ-7 mogą sięgnąć po inne kationowe polimery kondycjonujące. Polyquaternium-10 (kationowa hydroksyetyloceluloza) dobrze osadza się na włóknach włosa i stabilizuje lepkość³³. Guar hydroxypropyltrimonium chloride to pochodna guaru o naturalnym pochodzeniu, poprawiająca śliskość i rozczesywalność. Inulin hydroxypropyltrimonium chloride pochodzi z inuliny i zapewnia miękkie, naturalne pozycjonowanie produktu³³. Każda z tych substancji różni się gęstością ładunku, masą cząsteczkową i profilem odczuć sensorycznych – dobór zależy od rodzaju produktu i oczekiwanego efektu końcowego.