Acmella oleracea

Czym jest Acmella oleracea i co sprawia, że „elektryzuje” usta?

Acmella oleracea (syn. Spilanthes acmella) to roślina zielna z rodziny Asteraceae, pochodząca z Ameryki Południowej, gdzie od stuleci bywa żuta w celu uśmierzenia bólu zębów i gardła – stąd jej popularna nazwa „roślina bólu zęba” (ang. toothache plant). W Polsce można ją spotkać głównie jako składnik suplementów diety i dermokosmetyków, rzadziej w postaci suszu czy nalewki ziołowej³.

Za charakterystyczne mrowienie i przejściowe drętwienie odpowiada przede wszystkim spilanthol – związek z grupy N-alkiloamidów (konkretnie N-izobutyloamid), wyizolowany po raz pierwszy w 1945 roku. Jego stężenie jest wyższe w kwiatostanach niż w liściach, dlatego preparaty z kwiatów są mocniejsze sensorycznie i farmakologicznie¹. Oprócz spilantholu roślina zawiera inne N-alkiloamidy, flawonoidy, fitosterole (m.in. stigmasterol, sitosterol), triterpenoidy, saponiny oraz polisacharyd pektynowy – ramnogalakturonan⁶⁷.

Spilanthol działa na receptory bólowe CB1, CB2 i TRPV1, co częściowo wyjaśnia jego miejscowe działanie znieczulające i przeciwbólowe⁸. Mechanizm jest zbliżony do działania sansholu z pieprzu syczuańskiego – obie substancje należą do tej samej klasy alkiloamidów⁸.

Jakie właściwości Acmella oleracea potwierdzają badania?

Miejscowe znieczulenie i łagodzenie bólu zęba

Tradycyjne zastosowanie rośliny w bólu zęba doczekało się weryfikacji naukowej. W jedynym przeprowadzonym dotychczas badaniu klinicznym (De Andrade i wsp., 2013) z podwójnie ślepą próbą, z udziałem 29 dorosłych, porównano maść z 15- i 30-procentowym ekstraktem z Acmella z benzokainą stosowaną do miejscowego znieczulenia śluzówki policzka przed ukłuciem igłą. Różnicy statystycznie istotnej między grupami nie stwierdzono, ale obie substancje przyniosły efekt znieczulający i nie odnotowano działań niepożądanych².

W badaniach na zwierzętach ekstrakt etanolowy z kwiatów zmniejszał odczuwanie bólu w okolicy twarzowo-ustnej, prawdopodobnie przez hamowanie lub blokadę receptorów TRPV1 i TRP1. Wodny ekstrakt rośliny istotnie hamował reakcję bólową wywołaną kwasem octowym u myszy, choć słabiej niż aspiryna⁹. Spilanthol i acmellonat (kolejny alkiloamid obecny w roślinie) są wskazywane jako główne związki odpowiedzialne za zmniejszanie bólu zęba i stymulację wydzielania śliny³.

Działanie przeciwzapalne – co mówią badania przedkliniczne?

Etanolowy ekstrakt z liści w dawce 500 mg/kg podawany doustnie wykazał istotne działanie przeciwzapalne w modelach ostrego, podostrego i przewlekłego zapalenia u szczurów albino, choć aspiryna okazała się silniejsza¹⁰. Spilanthol ogranicza aktywność makrofagów przez obniżanie ekspresji mediatorów zapalnych indukowanych LPS oraz hamowanie szlaku NF-κB¹¹. Flawonoidy zawarte w roślinie mogą dodatkowo hamować syntezę prostaglandyn i zmniejszać tworzenie się ziarniniaka¹⁰. Wszystkie te obserwacje pochodzą z modeli zwierzęcych lub badań in vitro.

Działanie moczopędne i ochrona błony śluzowej żołądka

W badaniu na szczurach zimny wodny ekstrakt z kwiatów podawany doustnie zwiększał wydalanie moczu w sposób zależny od dawki przez maksymalnie pięć godzin, co było porównywalne z efektem furosemidu¹². W modelu komórkowym spilanthol wpływał na transporter Na⁺-K⁺-2Cl⁻ i akwaporynę AQP2 – białka kluczowe dla regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej w nerkach¹². Dane te nie przekładają się automatycznie na efekt u ludzi.

Ramnogalakturonan – polisacharyd pektynowy wyizolowany z rośliny – podawany doustnie szczurom ze zmianami żołądkowymi wywołanymi etanolem zmniejszał liczbę i nasilenie zmian błony śluzowej w sposób zależny od dawki. Proponowane mechanizmy to ochronne wiązanie z powierzchnią śluzówki, zwiększenie syntezy śluzu, wymiatanie wolnych rodników oraz obniżenie wydzielania kwasu solnego i pepsyny¹¹¹³.

Zastosowanie w pielęgnacji skóry – „roślinny botoks”

W jakiej postaci można stosować wyciąg z Acmella oleracea?

W obrocie funkcjonują różne formy preparatów zawierających wyciąg z parakressu lub spilantholu. Poniżej zestawienie najczęściej spotykanych:

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Bezwzględnie unikaj stosowania preparatów z Acmella oleracea lub skonsultuj ich użycie z lekarzem, jeśli:

• Jesteś w ciąży – badania na zwierzętach sugerują możliwe działanie teratogenne hydroetanolowego ekstraktu z kwiatów w wysokich dawkach⁵.
• Chorujesz na raka prostaty wrażliwego na androgeny – w badaniu na zwierzętach alkiloamidowy ekstrakt z kwiatów podnosił poziom testosteronu, FSH i LH, co może zaburzać skuteczność leczenia antyandrogenowego (bikalutamid, flutamid, abirateron)⁴.
• Stosujesz leki moczopędne – roślina wykazuje aktywność moczopędną zbliżoną do furosemidu; łączenie może nasilić utratę elektrolitów i obniżenie ciśnienia krwi⁴.
• Przyjmujesz leki metabolizowane przez enzym CYP2E1 (np. izofloran, sewofloran stosowane w anestezjologii) – spilanthol istotnie hamuje ten enzym w badaniach in vitro; kliniczne znaczenie tej interakcji nie zostało jeszcze określone⁴.
• Masz alergię na rośliny z rodziny Asteraceae (np. rumianek, arnikę, nagietki) – ryzyko reakcji krzyżowej¹⁹.
• Karmisz piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa w laktacji.
• Przyjmujesz leki na receptę i rozważasz regularne stosowanie suplementów lub nalewek z Acmella – skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem przed włączeniem preparatu.

Jeśli po zastosowaniu preparatu z Acmella oleracea pojawi się obrzęk warg lub języka, pokrzywka, trudności z oddychaniem lub inne objawy alergiczne – przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie. Odnotowano przypadek bolesnego obrzęku ust u mężczyzny po spożyciu kwiatostanów rośliny²⁰.

Pamiętaj, że wyciąg z Acmella oleracea funkcjonuje jako surowiec zielarski i składnik suplementów – nie jest lekiem zarejestrowanym do leczenia jakiejkolwiek choroby. W przypadku silnego bólu zęba, infekcji dziąseł czy przewlekłego bólu skonsultuj się z lekarzem lub stomatologiem zamiast polegać wyłącznie na preparatach roślinnych. Jeśli rozważasz stosowanie wyciągu jako uzupełnienie diety, wybieraj produkty ze standaryzowaną zawartością spilantholu i od sprawdzonych producentów.