Czym jest dienogest i kiedy jego stosowanie może być przeciwwskazane?

Dienogest to syntetyczny hormon z grupy progestagenów, który jest wykorzystywany w różnych wskazaniach – od leczenia endometriozy, przez hormonalną terapię zastępczą po menopauzie, po stosowanie w złożonych doustnych środkach antykoncepcyjnych123. W zależności od postaci leku i połączenia z innymi substancjami czynnymi (np. etynyloestradiolem lub estradiolem walerianianu), zakres przeciwwskazań może się różnić. W niektórych przypadkach istnieją tzw. przeciwwskazania bezwzględne, czyli sytuacje, w których nie wolno stosować dienogestu. Istnieją też przeciwwskazania względne – wtedy o leczeniu decyduje lekarz, oceniając ryzyko i korzyści. Są także stany wymagające szczególnej ostrożności podczas terapii.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie wolno stosować dienogestu?

  • Aktywna lub przebyta żylna choroba zakrzepowo-zatorowa (np. zakrzepica żył głębokich, zatorowość płucna) – stosowanie dienogestu może prowadzić do nasilenia objawów lub powikłań, które mogą być nawet zagrożeniem dla życia456.
  • Choroby tętnic i układu sercowo-naczyniowego (np. zawał serca, udar mózgu, choroba niedokrwienna serca, przemijający napad niedokrwienny) – ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych może znacznie wzrosnąć47.
  • Cukrzyca ze zmianami naczyniowymi – u osób z uszkodzeniem naczyń w przebiegu cukrzycy stosowanie dienogestu może pogorszyć stan zdrowia48.
  • Ciężka choroba wątroby (aktualna lub przebyta) – zaburzenia czynności wątroby uniemożliwiają prawidłowe metabolizowanie hormonów, co może prowadzić do poważnych powikłań498.
  • Guzy wątroby (łagodne lub złośliwe, obecnie lub w przeszłości) – stosowanie może wywołać nawrót choroby lub nasilić jej przebieg49.
  • Stwierdzone lub podejrzewane nowotwory hormonozależne (np. nowotwory narządów płciowych, piersi) – hormony mogą stymulować wzrost tych nowotworów498.
  • Krwawienie z dróg rodnych o nieustalonej przyczynie – może być objawem poważnych chorób wymagających diagnostyki przed rozpoczęciem leczenia49.
  • Nadwrażliwość na dienogest lub jakąkolwiek substancję pomocniczą – ryzyko wystąpienia ciężkich reakcji alergicznych45.
  • Obecność lub podejrzenie ciąży – stosowanie dienogestu w ciąży jest przeciwwskazane, ponieważ nie jest przeznaczony dla kobiet ciężarnych9.
  • Aktywne lub przebyte zapalenie trzustki związane z ciężką hipertriglicerydemią (dotyczy postaci złożonych z estrogenem)1011.
  • Jednoczesne stosowanie z określonymi lekami przeciwwirusowymi stosowanymi w leczeniu zakażenia wirusem HCV (np. ombitaswir/parytaprewir/rytonawir i dazabuwir, glekaprewir/pibrentaswir, sofosbuwir/welpataswir/woksylaprewir) – ryzyko poważnych działań niepożądanych na wątrobę1213.

Przeciwwskazania względne – kiedy decyzję podejmuje lekarz?

W niektórych przypadkach stosowanie dienogestu jest możliwe tylko po indywidualnej ocenie ryzyka przez lekarza. Dotyczy to sytuacji, w których obecne są czynniki mogące zwiększać ryzyko powikłań, ale nie są one bezwzględnym przeciwwskazaniem:

  • Obecność kilku czynników ryzyka zakrzepicy żylnej lub tętniczej (np. otyłość, wiek powyżej 35 lat, dodatni wywiad rodzinny, długotrwałe unieruchomienie, zabiegi operacyjne, nowotwór, toczeń rumieniowaty układowy, zespół hemolityczno-mocznicowy, przewlekłe zapalne choroby jelit, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa)1415.
  • Obecność czynników ryzyka zaburzeń zakrzepowo-zatorowych tętnic (np. palenie papierosów, nadciśnienie, migrena, dyslipoproteinemia, cukrzyca, wady zastawkowe serca, migotanie przedsionków)16.
  • Przewlekłe choroby nerek lub serca – ze względu na możliwość zatrzymywania płynów przez estrogeny w złożonych preparatach17.
  • Padaczka, depresja, zaburzenia psychiczne – u osób z depresją w wywiadzie należy zachować szczególną ostrożność, ponieważ stosowanie hormonów może nasilić objawy18.
  • Osteoporoza lub zwiększone ryzyko jej wystąpienia – w przypadku stosowania dienogestu w monoterapii u młodych kobiet, może dojść do zmniejszenia gęstości mineralnej kości1920.
Ważne:

  • Dienogest w połączeniu z estrogenem (np. w antykoncepcji doustnej lub HTZ) ma więcej przeciwwskazań niż sama monoterapia dienogestem.
  • Niektóre przeciwwskazania mogą być specyficzne dla danej postaci leku lub połączenia substancji czynnych – zawsze należy sprawdzić ulotkę konkretnego produktu.
  • Nie wolno stosować dienogestu w ciąży oraz przy podejrzeniu ciąży.
  • Jeśli pojawią się niepokojące objawy podczas terapii, należy natychmiast skonsultować się z lekarzem.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Niektóre sytuacje wymagają dodatkowej uwagi, nawet jeśli nie są formalnym przeciwwskazaniem do stosowania dienogestu. W takich przypadkach niekiedy konieczna jest modyfikacja dawki lub częstsze kontrole lekarskie:

  • Wcześniejsze zaburzenia czynności wątroby lub żółtaczka cholestatyczna – w razie nawrotu objawów konieczne jest przerwanie leczenia2118.
  • Cukrzyca – mimo że nie ma konieczności zmiany leczenia przeciwcukrzycowego, należy monitorować stan pacjentki, zwłaszcza w początkowym okresie stosowania2223.
  • Hipertriglicerydemia – zwiększa ryzyko zapalenia trzustki, zwłaszcza w połączeniu z estrogenami17.
  • Obecność mięśniaków macicy, gruczolistości, endometriozy – może dojść do nasilenia krwawień podczas leczenia24.
  • Ostuda (przebarwienia skóry) – u osób z predyspozycjami zaleca się unikanie słońca i promieniowania UV23.
  • Choroby autoimmunologiczne (np. toczeń rumieniowaty układowy) – mogą wymagać ścisłej kontroli podczas terapii hormonalnej25.

Dostosowanie dawki – czy jest konieczne?

W przypadku niektórych schorzeń, jak cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze, najczęściej nie ma potrzeby zmiany dawki dienogestu, ale stan pacjentki powinien być dokładnie monitorowany2223. W razie wystąpienia ciężkich objawów niepożądanych lub pogorszenia chorób współistniejących, lekarz może zdecydować o przerwaniu leczenia lub zmianie terapii.

Najczęstsze sytuacje wymagające natychmiastowego przerwania terapii:

  • Pojawienie się objawów zakrzepicy (np. nagły ból lub obrzęk kończyny, ból w klatce piersiowej, duszność).
  • Silny ból w nadbrzuszu, powiększenie wątroby lub objawy krwotoku do jamy brzusznej.
  • Pojawienie się żółtaczki lub innych objawów zaburzeń wątroby.
  • Nasilenie lub pojawienie się migrenowych bólów głowy z objawami neurologicznymi.
  • Znaczny wzrost ciśnienia tętniczego, który nie ustępuje po leczeniu.

Podsumowanie – Dienogest a bezpieczeństwo stosowania

Dienogest to skuteczny lek stosowany w różnych wskazaniach, jednak jego użycie wymaga uwzględnienia wielu przeciwwskazań. Najważniejsze to przebyte lub aktualne choroby zakrzepowo-zatorowe, ciężkie choroby wątroby, nowotwory zależne od hormonów oraz nieustalone krwawienia z dróg rodnych. W przypadku niektórych schorzeń, takich jak cukrzyca, nadciśnienie czy choroby serca, decyzję o rozpoczęciu leczenia powinien podjąć lekarz po dokładnej analizie indywidualnych czynników ryzyka. U kobiet stosujących dienogest należy regularnie monitorować stan zdrowia, zwłaszcza przy współistniejących chorobach przewlekłych lub w przypadku pojawienia się nowych objawów. Dzięki temu można zwiększyć bezpieczeństwo terapii i zminimalizować ryzyko powikłań4510152218.

Przeciwwskazanie Typ (bezwzględne/względne)
Aktywna lub przebyta żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Przeciwwskazane
Choroby tętnic i układu sercowo-naczyniowego (np. zawał serca, udar) Przeciwwskazane
Cukrzyca ze zmianami naczyniowymi Przeciwwskazane
Ciężka choroba wątroby Przeciwwskazane
Guzy wątroby (łagodne lub złośliwe) Przeciwwskazane
Nowotwory hormonozależne Przeciwwskazane
Krwawienie z dróg rodnych o nieustalonej przyczynie Przeciwwskazane
Nadwrażliwość na substancję czynną lub składniki leku Przeciwwskazane
Obecność lub podejrzenie ciąży Przeciwwskazane
Zapalenie trzustki z ciężką hipertriglicerydemią (w złożonych preparatach) Przeciwwskazane
Jednoczesne stosowanie z określonymi lekami przeciwwirusowymi Przeciwwskazane
Obecność wielu czynników ryzyka zakrzepicy Należy zachować ostrożność
Padaczka, depresja, choroby serca lub nerek Należy zachować ostrożność
Osteoporoza lub ryzyko jej wystąpienia (przy monoterapii) Należy zachować ostrożność

Pytania i odpowiedzi

Kiedy nie można stosować dienogestu?

Dienogest jest przeciwwskazany m.in. przy zakrzepicy, ciężkich chorobach wątroby, nowotworach hormonozależnych, krwawieniach z dróg rodnych o nieznanej przyczynie oraz w ciąży45.

Czy wszystkie preparaty z dienogestem mają takie same przeciwwskazania?

Nie, przeciwwskazania mogą się różnić w zależności od tego, czy dienogest jest stosowany samodzielnie czy w połączeniu z estrogenem45.

Czy dienogest można stosować przy cukrzycy?

Można, ale przy cukrzycy z uszkodzeniem naczyń jest to przeciwwskazane. W innych przypadkach wymagana jest ostrożność i kontrola421.

Czy dienogest jest przeciwwskazany przy nadciśnieniu?

Przy ciężkim, niekontrolowanym nadciśnieniu nie należy stosować dienogestu. W innych przypadkach decyzję podejmuje lekarz821.

Jakie są najważniejsze objawy wymagające odstawienia dienogestu?

Są to m.in. objawy zakrzepicy, nagły ból w klatce piersiowej, duszność, silny ból głowy, żółtaczka lub silny ból brzucha2017.